1. Giriş ve Araştırmanın Amacı Bu çalışma, Adalet Bakanlığı ile Milli Eğitim Bakanlığı arasında 03.12.2012 tarihinde imzalanan protokol sonucunda 2013-2014 eğitim döneminde 6. ve 7. sınıfların müfredatına seçmeli ders olarak konulan "Hukuk ve Adalet" dersinin öğrenci ve öğretmen görüşlerine göre değerlendirilmesini amaçlamaktadır. Ders, öğrencilerin erken yaşta hukuk bilinci edinmelerini ve "Hukuk ve Adalet farkındalığının ne oranda verildiğini ortaya koymaktadır." Araştırmanın temel amacı, bu d ersi alan ortaokul öğrencileri ve okutan öğretmenlerin dersin uygulanmasına ilişkin görüşlerini belirlemektir. Önemli Bilgiler: Dersin konulma amacı: Öğrencilerde hukuk bilincini geliştirmek ve toplumda birlikte yaşama, demokratik hoşgörü ve farklılıklara saygı kültürünün altyapısını sağlamak. Dersin popülaritesi: 2017-2018 eğitim döneminde 89 bin, 2018-2019 eğitim döneminde ise 126 bin 847 öğrenci tarafından tercih edilmiştir. Ders, 2018 yılından itibaren 8. sınıfların müfredatına da eklenmiştir. Çalışma, Adıyaman il merkezindeki devlet okullarında öğrenim gören ve Hukuk ve Adalet dersini seçen ortaokul öğrencileri ve bu dersi veren Sosyal Bilgiler öğretmenleriyle sınırlıdır. 2. Kavramsal Çerçeve ve Hukuk Eğitimi Çalışma, temel hukuk kavramlarını (hak, adalet, kural, hukuk) detaylı bir şekilde tanımlamakta ve hukukun toplumsal düzendeki yerini vurgulamaktadır. Temel Kavramlar ve İlgili Noktalar: Hak: "Hukuk kurallarının kişilere tanıdığı menfaatlerden yararlanma yetkisidir." veya "Hukuken korunan ve sahibine (temsilcisine) bu korumadan yararlanma yetkisi tanınan menfaattir (çıkardır)." (Kocaman, 2005: 17). İnsanın insan olmasından kaynaklanan ve hukuken korunan menfaati ifade eder. Adalet: "Herkesin hakkını tanıma; karşılıklı zıt yararlar arasında hakka uygun olan eşitlik veya denge; zulmetmeme, insaflı davranma olarak ifade edilmektedir" (Yılmaz, 2010). Toplumsal yaşam için kritik öneme sahip, bir ölçü ve kargaşaya karşı koyan bir çerçevedir. Adaletin kişisel ve devletle ilgili iki yönü bulunmaktadır. Hukuk: "Toplumu düzenleyen ve devletin yaptırım gücünü belirleyen yasalar bütünü, tüze" (TDK, 2005). Hukukun amacı adaleti sağlamak ve toplumsal düzen ile barışı temin etmektir. Hukuk Devleti: Hukuk kurallarına dayanan, idarenin işlemlerinin yargısal denetime tabi olduğu, mahkemelerin bağımsız olduğu ve hak ve özgürlüklerin anayasal güvence altında olduğu devlettir. Hukuk Okuryazarlığı: Bireylerin temel hukuk bilgilerine sahip olması, hak arama bilincinin yerleşmesi ve hukukun üstünlüğüne inanmasıdır. Türkiye Barolar Birliği tarafından bu konuda çalışmalar yapılmaktadır. Türk Eğitim Sisteminde Hukuk: Hukuk eğitimi, Türkiye'de genellikle yükseköğretim düzeyinde hukuk fakültelerinde verilse de, temel eğitimde hayat bilgisi, sosyal bilgiler, insan hakları, vatandaşlık ve demokrasi gibi dersler kapsamında hukukla ilgili kazanımlar yer almaktadır. "Anayasada belirtilen nitelikler, eğitim sisteminin çerçevesini çizmekle birlikte, aynı zamanda niteliklerini, yapı ve işleyişini de önemli ölçüde belirler. Buna göre Anayasa’mızın etkilendiği anlayışlar: 1) Hukuk devleti anlayışı, 2) Laik devlet anlayışı, 3) Sosyal devlet anlayışı, 4) Demokratik devlet anlayışıdır” (Yiğit Koyunkaya: 21). Hukuk ve Adalet Dersi Öğretim Programı: Program, Milli Eğitim Bakanlığı ve Adalet Bakanlığı işbirliğiyle geliştirilmiş olup, 6 bölümden oluşmaktadır. Temel beklenti, çocuklara başkalarının haklarına saygıyı öğretmek ve bunu günlük hayatlarına yansıtabilmelerini sağlamaktır. 3. Araştırma Yöntemi Çalışma, nicel ve nitel araştırma yöntemlerinin birlikte kullanıldığı karma yöntemle modellenmiştir. Nicel Boyut: Adıyaman il merkezinde dersi seçen 1200 öğrenciden 897'sine uygulanan anketler kullanılmıştır. Nitel Boyut: Adıyaman il merkezinde dersi okutan 8 öğretmenle yapılan yapılandırılmış görüşmelerden elde edilen veriler kullanılmıştır. 4. Bulgular ve Yorumlar 4.1. Öğrenci Görüşleri (Genel) Dersin Amaçlarına Yönelik Olumlu Algı: Öğrencilerin %80'i Hukuk ve Adalet dersi sonrası "arkadaşlarımın ve çevremdekilerin haklarına saygım arttı" ifadesine katılmıştır. Benzer şekilde, %80'i "hak ve sorumluluklarımı daha iyi öğrendim" ve %73'ü "hak arama konusunda cesaretim arttı" demiştir. Bu bulgular, dersin amaçlarının öğrenciler tarafından benimsendiğini göstermektedir. Ders İçeriği ve İşlenişi: Öğrencilerin %43'ü derste gereğinden fazla bilgi verildiğini düşünmektedir. %71'i adliyeye gezi düzenlenmesi gerektiğini, %66'sı ise drama, proje, tartışma gibi etkinliklerle daha iyi öğrendiğini belirtmiştir. Konuların günlük hayattan ve güncel olaylardan seçildiği görüşüne %60 oranında katılım vardır. Kelimeler ve Süre: Öğrencilerin %41'i derste bilmediği çok kelime olduğunu ifade etmiştir. Ders süresinin yeterli bulunmadığı görüşüne katılım %34 iken, %47'si sürenin yeterli olduğunu düşünmektedir. Derse Yönelik Tutum: Öğrencilerin %73'ü "Hukuk ve Adalet dersini beğeniyorum" ifadesine katılmış, %67'si derse severek çalıştığını belirtmiş ve %61'i dersi seçtiğinden memnun olduğunu ifade etmiştir. Etkinliklerin sıkıcı olduğu görüşüne ise %55'i katılmamıştır. Ders Kaynakları: Öğrencilerin %68'i ders kitabındaki bilgileri anlaşılır, %70'i görselleri konuyu anlamalarına yardımcı bulmuştur. Ancak, %42'si ders kitabının veya e-kitabın ilgisini çektiğini belirtirken, %27'si katılmamıştır, bu da materyallerin kalitesinin artırılması gerektiği düşüncesini ortaya koymaktadır. 4.2. Cinsiyete Göre Farklılıklar Kız öğrenciler, erkek öğrencilere göre dersin faydaları (haklara saygı artışı, hak ve sorumlulukları öğrenme) konusunda anlamlı düzeyde daha olumlu görüş bildirmişlerdir. Kız öğrenciler, adliye gezisi düzenlenmesi ve sınıf içi etkinliklerle daha iyi öğrenme konularında erkek öğrencilerden daha istekli ve katılımcı bulunmuştur. Kız öğrenciler, ders konularını günlük yaşamla daha bağlantılı bulma eğilimindedir. 4.3. Sınıf Seviyesine Göre Farklılıklar 7. Sınıf Öğrencileri Lehine: 7. sınıf öğrencileri, ders kitabındaki bilgileri ve görselleri daha anlaşılır bulmuş, dersin insan haklarına saygı geliştirmede etkili olduğunu düşünmüş ve adliye gezisi düzenlenmesi gerektiği konusunda daha yüksek oranda fikir birliğine varmıştır. Ayrıca 7. sınıf öğrencileri dersi daha fazla beğenmiş ve ders konularının günlük hayattan alındığını daha fazla belirtmişlerdir. Kitaptaki soruları da daha anlaşılır bulmuşlardır. 6. Sınıf Öğrencileri Lehine: 6. sınıf öğrencileri, ders kitabını veya e-kitabı 7. sınıf öğrencilere göre daha fazla beğenmiş ve ders konularının daha ilgi çekici olduğunu ifade etmişlerdir. Ders seçiminden duyulan memnuniyet de 6. sınıf öğrencilerinde daha yüksektir. Bu, dersin duyuşsal boyutta 6. sınıf öğrencileri üzerinde daha olumlu bir etki yaratabileceğini göstermektedir. 4.4. Dersi Seçmede Etkili Olan Kişiye Göre Farklılıklar Öğrencinin Kendi Tercihi: Dersi kendi tercihleriyle seçen öğrenciler, dersi daha çok beğenmiş, hak ve sorumluluklarını daha iyi öğrendiğini belirtmiş, konuları ilgi çekici bulmuş ve derse severek çalıştığını ifade etmiştir. Ayrıca "İyi ki bu dersi seçtim" ifadesine diğer gruplara göre anlamlı düzeyde daha fazla katılmışlardır. Bu durum, öğrencinin kendi kararının sorumluluğunu taşımaya yatkın olduğunu göstermektedir. Okul Müdürünün Tavsiyesi: Okul müdürünün tavsiyesiyle dersi alan öğrencilerin, derste gereğinden fazla bilgi verildiği görüşüne katılmadıkları, dersi beğenmedikleri, ders kitabına ilgi göstermedikleri, konuları ilgi çekici bulmadıkları ve hak arama konusunda cesaretlerinin diğerlerine göre daha az arttığı gözlemlenmiştir. Ayrıca hukuk ve adalet kurumlarının nasıl çalıştığını öğrenme konusunda dersin katkısını yetersiz bulmuşlardır. 4.5. Derste Kullanılan Kaynağa Göre Farklılıklar Basılı Ders Kitabı ve E-Kitap Kullanımı: Basılı ders kitabı ve e-kitap kullanan öğrenciler, kitaptaki bilgileri ve görselleri daha anlaşılır bulmuş, dersin amaçlarına hizmet ettiğini daha fazla düşünmüşlerdir. Ayrıca adliyeye gezi düzenlenmesi ve ders etkinliklerinin öğrenmelerinde etkili olduğu görüşüne daha fazla katılmışlardır. Bu kaynakları kullanan öğrencilerin hak ve sorumluluklarını daha iyi öğrendiği, konuları günlük yaşamla daha bağlantılı kurabildiği ve hak arama konusunda cesaretlerinin arttığı görülmüştür. Ayrıca hukuk ve adalet kurumlarının işleyişini daha iyi öğrendiklerini belirtmişlerdir. Fotokopi Kullanımı: Fotokopi kaynaktan ders takip eden öğrenciler, etkinlikleri diğerlerine göre daha sıkıcı bulma eğilimindedir. 4.6. Öğretmen Görüşleri Ders Süresi: Tüm öğretmenler, haftada 2 saatlik ders süresini yeterli bulmuştur. Sınıf Seviyesi: Öğretmenlerin bir kısmı, soyut kavramların zorluğu nedeniyle dersin üst sınıflarda (7. ve 8. sınıf) okutulmasını önermiştir. Diğerleri ise 6. ve 7. sınıfların uygun olduğunu veya hatta 5. sınıfa çekilmesi gerektiğini belirtmiştir. Ders İçeriği: 5 öğretmen içeriği yeterli bulurken, biri temel insan haklarının daha ön plana çıkarılması gerektiğini, 3 öğretmen ise içeriğin yetersiz olduğunu belirtmiştir. Genel olarak, içeriğin günlük hayattan örnek olaylarla zenginleştirilmesi ve yurtdışı uygulamalarıyla karşılaştırılması önerilmiştir. Kavramların daha sade ve somutlaştırılması da dile getirilmiştir. Kullanılan Yöntemler: Öğretmenler dersleri ağırlıklı olarak günlük hayattan örnek olaylar, soru-cevap ve metin inceleme yöntemleriyle işlediklerini belirtmişlerdir. Drama ve hikaye anlatımı da kullanılmıştır. Öğrenci Motivasyonu: Öğretmenler, öğrencilerin dersi merak, ilgi veya haklarını öğrenme isteğiyle seçtiklerini düşünmektedir. Ancak bazıları seçmeli olmasından dolayı bir zorunluluk hissiyle seçildiğini de belirtmiştir. Zorlanılan Konular: Öğretmenlere göre öğrencilerin dersle ilgili zorlandığı konular bulunmamaktadır. Sadece bir öğretmen, örf ve adetlerle gelenek göreneklerin karıştırılabildiğini ifade etmiştir. Farkındalık ve Özsaygı: Tüm öğretmenler, dersin amacına uygun olarak öğrencilerde hukuk ve adalet bilinci, hak ve sorumluluklara saygı konusunda farkındalık oluştuğunu ve özsaygı ile hak arayışı becerilerinin geliştiğini gözlemlediklerini belirtmişlerdir (örn. dilekçe hakkı işlendikten sonra okul idaresine dilekçe başvurularının artması). Öneriler: Öğretmenler, dersin zorunlu ders olması gerektiğini (özellikle 8. sınıfta), ders kitabının daha profesyonel hazırlanması gerektiğini (sade, anlaşılır, görsellerle destekli, güncel ve örnek olaylara daha fazla yer veren), sınıf mahkemesi gibi uygulamalı etkinliklerin artırılması gerektiğini ve sosyal bilgiler öğretmenlerine hukuk ve adalet konusunda hizmet içi eğitimler verilmesini önermişlerdir. 5. Sonuç ve Öneriler Genel Sonuçlar: Hukuk ve Adalet dersi, öğrencilerin hak ve sorumluluklar, hukuk kurumlarına farkındalık, hak arama becerisi ve çevresine saygı konularında olumlu kazanımlar elde etmesini sağlamıştır. Dersin içeriği ve işlenişi genel olarak olumlu bulunmakla birlikte, bazı terimlerin anlaşılmasında zorluk yaşandığı ve uygulamalı, okul dışı etkinliklerin (adliye gezileri) artırılması gerektiği belirtilmiştir. Öğrencilerin derse karşı duyguşsal olarak olumlu yaklaşımlar sergilediği, özellikle dersi kendi iradeleriyle seçenlerin memnuniyetinin yüksek olduğu görülmüştür. Basılı ders kitabı ve e-kitap gibi kaynakları kullanan öğrencilerin dersten daha fazla fayda sağladığı tespit edilmiştir. Kız öğrencilerin dersten erkek öğrencilere göre anlamlı düzeyde daha fazla faydalandığı ve derse yönelik daha olumlu tutumlar sergilediği belirlenmiştir. sınıf öğrencilerinin materyalleri ve konuları daha anlaşılır bulduğu, ancak 6. sınıf öğrencilerinin derse yönelik duyuşsal motivasyonlarının daha yüksek olduğu görülmüştür. Öğretmenler, ders süresini yeterli bulmakta ve dersin öğrencilerde farkındalık yarattığını belirtmektedirler. Öneriler: Kaynak Materyal: Öğrencilerin fotokopi yerine basılı ders kitabı veya e-kitap gibi onaylı ve kaliteli kaynaklardan ders takip etmeleri sağlanmalıdır. Ders kitaplarının eksiksiz olarak öğrencilere ulaştırılması önemlidir. Uygulamalı Eğitim: Dersin amaçlarına ulaşılmasını güçlendirmek için adliye ziyaretleri, hukuk meslek sahiplerinin sınıfa davet edilmesi, sınıf mahkemesi uygulamaları gibi aktif öğrenme yöntemleri ve etkinlikler artırılmalıdır. İçerik ve Görsel Zenginleştirme: Ders materyalleri ilgi çekici, somutlaştırılmış görsellerle desteklenmeli, günlük hayattan ve güncel olaylardan daha fazla örnek olay içermelidir. Kitaplardaki soruların kalitesi artırılmalı ve öğrencilerinin yaş seviyelerine uygun olarak sadeleştirilmelidir. Özellikle 6. sınıflar için özel bir çalışma metodu geliştirilmelidir. Öğretmen Eğitimi: Dersi veren sosyal bilgiler öğretmenlerine, hukuk ve adalet konusunda hizmet öncesi ve hizmet içi kurslar veya seminerler verilmelidir. Öğrenci Seçimi ve Tanıtım: Öğrencilerin dersi kendi iradeleriyle seçmeleri teşvik edilmeli, dersin içeriği ve faydaları hakkında tanıtım faaliyetleri yapılmalıdır. Okul idarecilerinin zorunlu yönlendirmelerinden kaçınılmalıdır. Cinsiyet Farklılığı: Kız öğrencilerin derse olan ilgisi korunmalı ve erkek öğrencilerin de derse olan ilgisini artırmak için farklı yöntem ve materyaller geliştirilmelidir. Dersin Statüsü: Öğretmenlerin bir kısmı, dersin seçmeli olmaktan çıkarılıp zorunlu ders haline getirilmesini önermiştir. Bu öneri, Milli Eğitim ve Adalet Bakanlıkları tarafından hassasiyetle değerlendirilmelidir. ... Devamını Oku