1. Giriş ve Arka Plan Bilgi teknolojilerindeki gelişmeler son otuz yılda bilgi kaynaklarının tanımlanmasında köklü bir yenilenme ihtiyacı doğurmuştur. Kataloglama uzmanları, çeşitlenen bilgi kaynakları, farklılaşan kullanıcı ihtiyaçları ve artan bilgi erişim olanakları karşısında mevcut standartların yetersiz kaldığını fark etmişlerdir. Özellikle İnternet ve Web teknolojisinin gelişimi, bibliyografik tanımlama kurallarında değişimi zorunlu kılmıştır. Bu bağlamda, "Anglo-Amerikan Kataloglama Kur alları 2. Basım (AAKK2)" gibi geleneksel standartlar, daha çok basılı kaynaklara odaklandığı için dijitalleşen dünyada yetersiz kalmaya başlamıştır. Bu durum, "Kaynak Tanımlama ve Erişim (Resource Description and Access - RDA)" adlı yeni bir kataloglama standardının geliştirilmesine yol açmıştır. 2. RDA'ya Geçişin Nedenleri ve Amacı AAKK2'nin 1990'ların ortalarından itibaren elektronik kaynakların kataloglanmasında yetersiz kalması, yeni kurallar bütünü olan RDA'nın ortaya çıkışını tetikleyen temel faktördür. RDA'ya geçişin ana nedenleri ve amaçları şunlardır: Elektronik Kaynaklara Uyum: AAKK2'nin aksine, RDA hem basılı hem de dijital bilgi kaynaklarının tanımlanması için tasarlanmıştır. "RDA oluşturucuları kuralları veritabanı teknoloji ve veri mimarilerine uyumlu yapmış, veritabanı teknolojilerine parelel bir uyum içinde geliştirmiştir." Kullanıcı Odaklılık: RDA, kullanıcıların aradıkları bilgiye daha kolay, hızlı ve doğru bir şekilde erişmelerini sağlamayı hedefler. "RDA, kullanıcıların gereksinim duydukları kaynakları kolaylıkla bulmaları, tanımlamaları, seçmeleri ve sağlamalarına odaklanmakta..." Bibliyografik Kayıtların Kümelenmesi: RDA, "eserler ve bu eserleri oluşturan kişiler arasındaki ilişkileri gösteren 'bibliyografik kayıtları kümeleme' özelliğini desteklemektedir." Bu özellik, kullanıcıların bir eserin farklı basımları, çevirileri veya fiziksel formatları hakkında daha fazla farkındalığa sahip olmalarını sağlar. Uluslararası İşbirliği ve Standartlaşma: RDA, uluslararası alanda daha esnek bir yapı sağlamakta ve veri transferini kolaylaştırarak bilgi kaybını en aza indirmeyi amaçlamaktadır. "RDA, geleceğin uluslararası işbirliğini sağlayacak web tabanlı sistemdir." Maliyet Etkinliği ve Esneklik: Verileri depolama ve iletme formatından bağımsız olarak işlev görmesi, RDA'nın maliyet etkin ve esnek bir yapı sunmasını sağlar. 3. RDA'nın Temel Kavramsal Modelleri ve Yapısal Özellikleri RDA'nın yapısı, bilgiye erişimi kolaylaştıran "Bibliyografik Kayıtlar İçin İşlevsel Gerekler (Functional Requirements for Bibliographic Records - FRBR)" ve "Yetke Verileri İçin İşlevsel Gerekler (Functional Requirements for Authority Data - FRAD)" kavramsal modellerine dayanmaktadır. FRBR (Eser, Anlatım, Gösterim, Öğe): FRBR modeli, bibliyografik kayıtta neyin önemli olduğunu açıklayarak bilgi kaynakları arasındaki ilişkilerin önemini vurgular. Kullanıcılara aynı entelektüel ve sanatsal içeriğe sahip kaynakları bir arada görme olanağı sunar. Eser: Farklı bir düşünsel veya sanatsal yapım. Söylem/Anlatım: Eserin düşünsel veya sanatsal olarak kabul edilmesi (alfasayısal, müzikal, koreografik gösterim vb.). Gösterim: Bir eserin söylemine ait fiziksel simge. Öğe/Kopya: Göstergeye ait tek bir örnek veya durum. FRAD (Kişi, Aile, Kurumsal Yapı, Mekân): FRAD, kaynakla ilişkilendirilen varlıkları (kişi, aile, kurumsal yapı, mekân) betimleyen veri elementlerini ele alır. Otorite listeleri ve kontrollü erişim uçlarının oluşturulmasında temel rol oynar. Yapısal Özellikler: RDA, 10 kısım ve 37 bölümden oluşur. 1. ila 4. bölümler FRBR ve FRAD varlık atıflarıyla ilgili elementleri, 5. ila 10. bölümler ise bu modellerdeki bağlantılarla ilgili elementleri ele alır. Bu yapı, veri toplama, depolama ve geri getirme işlevlerinde etkinlik ve esneklik sağlar. 4. AAKK2'den RDA'ya Terminoloji ve Uygulama Değişimleri RDA ile birlikte kataloglama dünyasında önemli terminoloji ve uygulama değişiklikleri meydana gelmiştir: Kısaltmalardan Kaçınma: RDA, "ne görüyorsan onu kaydet" ilkesini benimseyerek kısaltmaları minimuma indirgemiştir. Örneğin, AAKK2'deki "2.bs." yerine RDA'da "İkinci basım." kullanılmaktadır. Tüm Sorumluların Kaydedilmesi: AAKK2'de üç yazara kadar sorumluluk bilgisi verilirken, RDA'da tüm sorumlular (yazar, editör, çevirmen vb.) 245 $c alt alanında belirtilir ve her sorumlu için 700 alanında ayrı bir ek giriş yapılır. Ünvanların Kullanımı: AAKK2'de akademik ünvanlar genellikle kullanılmazken, RDA'da "sonradan kazanılan ünvanların verilmesi uygun görülmüştür." MARC Alanı Değişiklikleri:260 → 264: Yayın ve dağıtım bilgileri 260 alanından 264 alanına taşınmıştır. Yayın yeri ve yayıncı bilgileri daha ayrıntılı ve kısaltmasız olarak kaydedilir. 336 (İçerik Türü), 337 (Medya Türü), 338 (Taşıyıcı Tipi): Bu yeni alanlar, bir bilgi kaynağının içeriğinin, fiziksel ortamının ve depolama formatının ayrıntılı bir şekilde tanımlanmasını sağlar. Örneğin, bir DVD için içerik türü "iki boyutlu hareketli görüntü," medya türü "video," taşıyıcı tipi "video diski" olarak belirtilebilir. 520 (Özet ve Uyarılar): Eserin arka kapak ve özet bilgileri için özel bir alan eklenmiştir. Yeni Otorite Kayıt Alanları (046, 370-377, 380): RDA, yazarların doğum/ölüm tarihleri (046), yaşadığı yer (370), mesleği (374), cinsiyeti (375) gibi detaylı bilgileri içeren yeni alanlar getirerek otorite kontrolünü güçlendirmiştir. Bu sayede "RDA ile birlikte bilgi kaynakları arasında mantıksal ve hiyerarşik ilişkilerin kurulmasında... büyük verinin kullanılması da kütüphanelere önemli faydalar sağlayabilecektir." Yanlışlıkların Yönetimi: AAKK2'de katalogcular yanlış yazılan başlıkları düzeltirken, RDA'da yanlışlıklar kaynakta göründüğü gibi kaydedilir ve gerekiyorsa düzeltilmiş başlık 246 alanında bir notla verilir. Paralel Eser Adları: Paralel eser adları (farklı dillerdeki adlar) 245 alanında "=" işaretiyle ve 246 alanında ek girişle belirtilir. 5. RDA'nın Sağladığı Faydalar RDA'nın hem bilgi merkezlerine hem de kullanıcılara sağladığı önemli faydalar bulunmaktadır: Gelişmiş Bilgi Erişimi: Kullanıcılar, RDA sayesinde kaynakları daha kolay bulabilir, tanımlayabilir, seçebilir ve elde edebilir. Engelli kullanıcılara erişim kolaylığı sunar ve elektronik ortamda daha fazla kullanım ve esneklik sağlar. Kataloglama Süreçlerinde Kolaylık ve Standardizasyon: RDA, kataloglama işlerini basitleştirir, bilgi kaynakları arasındaki ilişkileri gösteren FRBR modelini uygular ve uluslararası bağlamda daha esnek bir yapı sağlar. Uluslararası İşbirliği: RDA, bilgi merkezlerinin bibliyografik kayıtlarını diğer meta veri toplulukları tarafından üretilenlerle entegre etmesine olanak tanır. "RDA, geleceğin uluslararası işbirliğini sağlayan web tabanlı sistemdir." Bağlı Veri (Linked Data) İlişkisi: RDA, büyük veri teknolojileriyle uyumlu bir yapıda tasarlanmıştır. VIAF (Virtual International Authority File) gibi araçlarla otorite dosyaları ve bunlara bağlı veriler arasındaki ilişkileri güçlendirir. Katalogcular için Faydalar: "RDA, kataloglama kurallarını basitleştirmiş ve kataloglama kurallarının kullanımını ve yorumlanmasını kolaylaştırmıştır." Ayrıca, "gördüğünü alma" mantığı katalogculara zamandan tasarruf ettirir ve MARC21 ile uyumlu yapısı mevcut kayıtlarla entegrasyonu kolaylaştırır. 6. RDA Uygulamalarına Geçiş Süreci ve Sorunlar Türkiye'de RDA'ya geçiş süreci yavaş ilerlemektedir. Bunun nedenleri arasında Türkçe kaynak yetersizliği, maliyet, yönetici tutumu, zaman kaygısı, iş yükü ve otomasyon sistemlerinin uyumlu olmaması gibi faktörler yer almaktadır. Geçiş Adımları: Bir kurumun RDA'ya geçişi için "RDA Çalışma Grubu" kurmalı, kataloglama politikası belirlemeli, "RDA Toolkit" üyeliği almalı ve katalogculara kapsamlı eğitimler verilmelidir. Otomasyon Sistemlerinin Rolü: RDA'nın tam olarak hayata geçirilebilmesi için kütüphanelerin otomasyon sistemlerini güncellemeleri ve FRBR bağlantıları, yeni tanımlama alanları gibi gereklilikleri karşılayacak şekilde geliştirmeleri zorunludur. Türkiye'deki Durum: İstanbul Bilgi Üniversitesi ve Özyeğin Üniversitesi Kütüphanesi gibi bazı üniversiteler RDA uygulamalarına geçiş yapmış ve başarılı sonuçlar elde etmiştir. Ancak ulusal düzeyde bir koordinasyon eksikliği bulunmaktadır. "Ülkemizde hala Milli Kütüphane tarafından RDA’ya yönelik ulusal ölçekte ve tüm kütüphanelere önderlik edecek bir çalışma yapılmamaktadır." 7. Sonuç ve Öneriler RDA, dijital çağın bilgi kaynaklarını etkin bir şekilde tanımlamak ve bunlara erişimi kolaylaştırmak için geliştirilmiş kapsamlı ve esnek bir standarttır. Türkiye'deki kütüphanelerin uluslararası standartlara uyum sağlaması ve hizmet kalitesini artırması için RDA'ya geçiş büyük önem taşımaktadır. Bu geçişin hızlandırılması için: RDA'ya yönelik Türkçe kaynakların artırılması. Katalogculara yönelik teorik ve pratik eğitimlerin yaygınlaştırılması. Otomasyon sistemlerinin RDA uyumluluğunun sağlanması. Milli Kütüphane öncülüğünde ulusal bir RDA geçiş planının oluşturulması ve uygulanması. Kütüphaneler arasında işbirliğinin teşvik edilmesi. Bu adımlar, Türkiye'deki bilgi merkezlerinin bilgi çağının gerekliliklerini yerine getirerek kullanıcılara daha nitelikli hizmet sunmasına olanak sağlayacaktır. ... Devamını Oku