Babürname ve Tarihsel Bağlamı Babür Şah (1483-1530): Timur'un torunlarından Fergana padişahı Ömer Şeyh Mirza'nın büyük oğlu olan Bâbür, on iki yaşında tahta geçmiş ve siyasi hayatı boyunca Fergana, Kabil ve Hindistan hakimiyetleri için mücadele etmiştir. Özellikle 1526'da Hindistan'da büyük bir imparatorluk kurmayı başarmıştır. Hayatı boyunca birçok mücadele, zafer ve yenilgi yaşamıştır. Siyasi mücadeleleri üç ana bölümde değerlendirilebilir: Fergana hâkimiyeti (1494-1504), Kabil hâkimiyeti (1 504-1526), Hindistan hâkimiyeti (1526-1530). Bâbür'ün asıl amacı daima Semerkant'ı ele geçirmek olmuştur, ancak bu isteği tam anlamıyla gerçekleşmemiştir. Babürname adlı eserinde hayatını "kronolojik olarak anlattığı" belirtilmiştir. Eserin içeriği Bâbür'ün kişisel tecrübelerine dayanmakta olup, 15. yüzyıl sonu ile 16. yüzyıl başlarındaki Orta Asya, Afganistan ve Hindistan'ın siyasi, sosyal ve kültürel durumu hakkında değerli bilgiler sunar. Bâbür, kendisi hakkında bilgi verirken "başarılarını anlatırken alçakgönüllü, yenilgilerini ve hatalarını anlatırken de gerçekçidir." Çağatayca ve Çağatay Edebiyatı: Çağatay adı, Cengiz Han'ın ikinci oğlunun adından gelmekle birlikte, hanlığın adı olarak onun ölümünden sonra kullanılmıştır. Çağatay Hanlığı, Duva Han ve Kebek Han dönemlerinde parlak bir dönem yaşamış, ancak sonrasında idari bölünmeler ve iç karışıklıklar görülmüştür. Timur'un iktidara gelmesiyle genişleyen Çağatay toprakları, onun ölümünden sonra da hanlık üzerindeki nüfuzunu sürdürmüştür. "Çağatay sözcüğü devletin resmî dili olarak Barak Han’ın oğlu Duva Han’ın saltanatı sırasında kullanılmaya başlanmıştır." 15-16. yüzyıl yazar ve şairleri bu dili genellikle "Türkî, türk(î) tili, türkî lafzı, türkî elfâzı, Türkçe, Türkçe til" terimleriyle adlandırmışlardır. Ali Şir Nevayi gibi önemli isimler de bu terimleri kullanmıştır. Bâbür Şah, Ali Şir Nevaî'den sonra Çağatay edebiyatının en büyük şairi olarak kabul edilir ve "hatt-ı Bâbürî" adını verdiği yeni bir alfabe sistemi geliştirmiştir. Babürname, "Türk edebiyatı tarihinin nesir türündeki başyapıtlarından biri kabul edilir" ve "Modern Türk edebiyatının ilk Hatıratıdır." Bâbür, Fars diline hakim olması nedeniyle Hatırat'ını Çağatay Türkçesi'nin Farsî cümle kuruluşunda başarıyla kullanmıştır, bu durum çeviri esnasında zorluklara yol açmıştır. 3. Fiilimsiler ve Dilbilgisel Analiz Fiilimsilerin Tanımı ve Özellikleri: Fiilimsiler, fiil kök veya gövdesine getirilen özel eklerle türeyen, ancak fiilin tüm özelliklerini taşımayan kelimelerdir. Cümle içinde isim, sıfat veya zarf gibi işlevler üstlenirler. "Fiiller gibi olumsuzluk eki, çatı eki, vs. alabilirler ve işte bu yönleriyle fiillere benzerler. Aslında fiilimsiler, tamamlanmamış bir yargıya yüklem olurlar. Bu da onları, kullanılışlarına göre çekimli fiillerden ayırır." Fiilimsiler Türkçenin sözdiziminde önemli bir rol oynarlar. "Bağlaç kullanmadan, anlatımı bölmeden ana cümlede yan cümle (birleşik ve girişik cümleler) kurarlar." Üç ana başlık altında incelenir: İsim-fiiller, Sıfat-fiiller (ortaç) ve Zarf-fiiller (ulaç, bağ-fiil). İsim-fiiller (-mAK): Fiil kök veya gövdesine eklenen -mAK, hareket ve durum ifade eder. İsimler gibi çokluk, iyelik, durum ekleri alabilir ve ana cümlede yan cümle kurarak özne, nesne, tümleç gibi görevlerde kullanılırlar. Ek-fiil yardımıyla yüklem olabilirler. Arzu Yıkılmaz'a göre, -mAK isim-fiilinin "zamana bağlı olmadan gösteren fiil ismidir önermesi kanaatimizce çok doğru değildir. Çünkü incelememizden ve aşağıdaki örneklerin açıklamasında görüleceği gibi, -mAK zaman ifadesi taşımaktadır." "Yani, -mAK ile kurulmuş yan cümle yükleminin ifade ettiği hareket ve durum, ana cümlenin ifade ettiği zamanda aslında gerçekleşmemişliği ve geleceği ifade etmektedir." Örnek kullanımlar: "-mAK + ilgi durumu ekli birliktelikler" (örn: tilemekining ğarazı – "istemesinin amacı"), "-mAK + belirtme durumu ekli birliktelikler" (örn: barmaqnı cazm qıl- – "gitmeye niyet etmek"), "-mAK + yönelme durumu ekli birliktelikler" (örn: maqbaranıng canub ayvanıda olturup maşvarat qılmaqqa ėdük – "türbenin güneyindeki eyvanda oturup (karşılıklı) danışma için hazır idik"), "-mAK + bulunma durumu ekli birliktelikler" (örn: Uçmaqta qırğavuldın ham ‘acizraq dur – "uçmada sülünden daha acizdir"), "-mAK + ayrılma durumu ekli birliktelikler" (örn: Andican almaqtın ma’yus boldılar – "Endican’ı almaktan ümitlerini kestikleri için"), "-mAK (+çI) bol-" (örn: Bizge qoşulmaqçı boldı. – "Bize katılmaya karar verdi."), "-mAK +lIK" (örn: Tüz baqmaqlıq ya söz qatmaqlıq-nıng xud imkanı yoq ėdi. – "(ona) doğru bakmak veya söz söyleme-nin imkanı yoktu."), "-mAK kerek" (örn: Şayx-Bayazidnı tutmaq kėrek. – "Şeyh Bayazid’i yakalamak gerek."), "-mAK + edatlı birliktelikler" (örn: Kabulğa barmaq ‘azimatı qılğanda – "Kâbil’e gitmeye karar verince"). Sıfat-fiiller (-GAn, -AdUrGAn, -(X)r / -mAs): Fiillerin üzerine eklenerek sıfatlaşmasını sağlayan eklerdir. Bir ismi niteler veya tamlama oluştururlar. İsimleşerek iyelik, durum, çokluk ekleri alabilirler. "-GAn sıfat-fiili, isimler gibi, çokluk, iyelik, durum vs. eklerini ve edat alabilir." -GAn, genellikle geçmiş zamanı ifade eder, ancak ana cümlenin zamanına bağlı olarak farklı zaman anlamları kazanabilir. -AdUrGAn, "şimdiki zamanı" ifade eder ve genellikle "anda gerçekleşme" anlamı taşır. -(X)r / -mAs, geniş zaman ifadesi taşırken, aynı zamanda "adet, gelenek, alışkanlık" gibi durumları da anlatabilir. Örnek kullanımlar: "-GAn + durum eksiz birliktelikler" (örn: Munça çuğulluq va buzuqçılıq qılğan... bu cama‘at ėdiler. – "Bu kadar fesat ve bozgunluk yapan... bu topluluk idi."), "-GAn + iyelik ekli birliktelikler" (örn: Axir yağı bolğanı oşbu ėdi. – "Son düşman olması bu (sebepten) idi."), "-GAn + ilgi durumu ekli birliktelikler" (örn: qısqalıq qılğanlarnıng kayfiyyatın sorup – "alçaklık yapmalarının sebebini sorup"), "-GAn + belirtme durumu ekli birliktelikler" (örn: Könglümning barham urğan-ı-n andın xayal qıldım. – "İçimin bulanmasını ondan diye düşündüm."), "-GAn + yönelme durumu ekli birliktelikler" (örn: Gurh Katrini körmegenge ta’assuf yėr ėdi – "Gurh Katri’yi göremediğim için üzülmüştüm."), "-GAn + bulunma durumu ekli birliktelikler" (örn: Mėn Samarqandnı ikinçi nawbat alğanda – "Ben Semerkant’ı ikinci defa aldığım zaman"), "-GAn + edatlı birliktelikler" (örn: Bir olturğan bile maclisda gahî bir kėçe kündüz olturur ėrdi. – "Mecliste bir oturduğunda / oturursa bütün gece ve (ertesi) gün oturabilirdi."). -(X)r / -mAs sıfat-fiilleri: "Geniş zamanı, daha ziyade şimdiki zamanı, bazen de gelecek zamanı ifade etmektedir." Olumsuz biçimi "-mAs" ile yapılır. Örnek kullanımlar: "-(X)r + durum eksiz birliktelikler" (örn: Barur kėlür karavanilar ham bulardın mutazarrir ėdiler. – "Gelen giden kervanlar da bunlardan zarar görürler idi."), "-(X)r + ilgi durumu ekli birliktelikler" (örn: Anda turarnıng ya qorğannı bėrkitürning maslahatını tapmay – "Orada kalmanın ve kaleyi sağlamlaştırmanın imkânını bulamayarak"), "-(X)r + belirtme durumu ekli birliktelikler" (örn: qılur işimni bilmedim. – "yapacağım işi bilemedim."), "-(X)r + yönelme durumu ekli birliktelikler" (örn: ’Araq içerge köngüllüg kişi ‘araq içsün. – "Rakı içmeye gönüllü adam, rakı içsin."), "-(X)r + bulunma durumu ekli birliktelikler" (örn: Suğa çomup çıqarıda tünqatarnıng başığa çapar. – "Suya dalıp çıktıklarında muhafızın başına vurur."), "-(X)r + edatlı birliktelikler" (örn: kömek kėlür ihtimalı ham yoq ėdi. – "yardım gelme ihtimali de yok idi."). Zarf-fiiller (-GAç, -GAlI, -GUnçA, -(X)p, -A/-y, -mAy): Fiilin zarf şekilleridir ve fiil gibi hareket bildirirler, ancak çekimlenmezler. Temel fiilin zamanını, amacını, sebebini veya durumunu belirtirler. "Zarf-fiillerin en önemli işlevi, zamanda sıralama ifade etmektir." -GAç, genellikle ana cümleden önce gerçekleşen, tamamlanmış bir olayı ifade eder ("-ınca/-ince"). -GAlI, ya bir hareketin "amacını" ya da geçmişteki bir "zaman sınırını" belirtir ("-eli/-alı"). -GUnçA, gelecekteki bir sınırı veya bir olayın gerçekleşene kadar süren bir durumu ifade eder ("-ıncaya kadar"). Örnek kullanımlar: "-GAç" (örn: bu xabar kėlgeç Andicanda tört-bėş kündin artuq tavaqquf qılmay Axsi ‘azimatı qılduk. – "bu haber gelir gelmez, Endican’da dört-beş günden fazla kalmayıp Ahsi’ye hareket ettik."), "-GAlI" (örn: Sizni tutqalı ol yaqin qıldı – "Sizi yakalamak için o kolaylık sağladı."), "-GUnçA" (örn: Uruş qırığunça naqara u ‘alamnı mawquf qılıp – "Muharebe kızışınca, nekkare ve bayrağı bırakıp"). Zarf-fiiller, "birleşik fiil" kurma işlevine de sahiptir (örn: yazıp al- "özel bir tip yazmaktır: Bir şeyin üzerine, kendi için not düşmek" gibi). 4. Çalışmanın Metodolojisi ve Sonuçları Çalışma, Babürname'deki fiilimsileri isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil olmak üzere üç ana bölümde incelemiştir. Her bölüm kendi içinde fiilimsilerin aldıkları çokluk, iyelik, durum ekleri ve edatlı kullanımlarını gösteren alt başlıklara ayrılmıştır. Örnek cümleler Thackston'ın neşredilen Haydarâbâd nüshasından alınmış ve günümüz Türkçesi'ne çevirileri Arat'ın çevirisi ve Çağatayca sözlüklerden yararlanılarak sadeleştirilmiştir. Bâbür'ün Fars diline hâkimiyeti, Hatırat'ında uzun ve bağlaçlarla örülmüş cümle yapılarını kullanmasına yol açmış, bu da çeviri esnasında zorluklar yaratmıştır. Çalışma, fiilimsilerin yan cümle kurma görevine odaklanmıştır. Fiilimsilerin kip ekleri olarak kullanımı inceleme alanının dışında tutulmuştur. -mAK isim-fiilinin, geleneksel görüşün aksine, "ana cümlenin ifade ettiği zamanda aslında gerçekleşmemişliği ve geleceği ifade etmektedir" ve bu yönüyle zaman ifadesi taşıdığı belirtilmiştir. 5. Sonuç Arzu Yıkılmaz'ın "Babürname'de Fiilimsiler" adlı çalışması, Babür Şah'ın edebi ve tarihi şahsiyetini, Çağatayca'nın dilbilgisel zenginliğini ve özellikle fiilimsilerin cümle yapısındaki kritik rolünü detaylı bir şekilde ortaya koymaktadır. Eser, Babürname'nin sadece bir otobiyografi değil, aynı zamanda Orta Asya Türk edebiyatının ve dilinin önemli bir belgesi olduğunu vurgulamaktadır. Fiilimsilerin zaman, işlev ve yapısal özellikleri üzerine yapılan bu derinlemesine analiz, Çağatayca'nın karmaşık dilbilgisel yapısını anlamak için önemli bir kaynak sunmaktadır. Ayrıca, Babürname'nin günümüz Türkçesi'ne daha doğru ve anlaşılır bir şekilde yeniden çevrilmesi gerektiği de vurgulanmıştır. ... Devamını Oku