"Türk Dünyası Yenileşme Dönemi Fikir Hareketleri Uluslararası Sempozyumu (29-31 Mayıs 2024, Türkistan) Bildiri Kitabı"nda sunulan ana temaları, önemli fikirleri ve olguları detaylı bir şekilde incelemektedir. Kitap, Türk dünyasındaki entelektüel hareketlerin, dil, kültür, eğitim, siyaset, tarih ve sosyoloji gibi çeşitli alanlardaki yenileşme çabalarını derinlemesine ele almaktadır. 1. Yenileşme ve Aydınlanma Hareketleri Sempozyumun ana temalarından biri, Türk dünyasında modernleşme ve aydınlanm a sürecini yönlendiren fikir hareketleridir. Bu kapsamda özellikle 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında Rusya Müslümanları arasında başlayan Cedidcilik hareketi ve bu hareketin eğitim, kültür, edebiyat ve sanat alanlarındaki etkisi vurgulanmaktadır. Cedidcilik ve Usul-i Cedit: Cedidcilik, "19. yüzyılın başlarından itibaren Rusya Müslümanları arasında eğitim ve kültür alanında başlayan yenileşme ve uyanış hareketine verilen isimdir" (Yaman, 2018, s. 65). Usûl-i cedit ise "Batı ilimlerini, Batı usulü eğitim ve terbiyesini, Batı usul ve geçimini, Batı yaşayışını benimsemek, kısa ifade ile Batılılaşmak anlamlarında kullanılmaktadır" (Akçura, 2009, s. 341). İsmail Gaspıralı bu hareketin önde gelen isimlerinden olup, "Dilde, Fikirde, İşte Birlik" şiarıyla Türk dünyasında birliğin temelini atmıştır. Gaspıralı'nın eğitim reformları, özellikle okuma-yazma öğretimindeki "Usul-i Cedit" yaklaşımı, öğrencilere seslerin/harflerin aşamalı olarak tanıtılması, anlamlı hece ve kelimelerin oluşturulması gibi modern eğitim prensipleriyle benzerlik taşımaktadır. Aydınların Rolü: Tanzimat'tan Cumhuriyet'e edebiyat ve siyaset arasındaki etkileşim incelenirken, Batı düşüncesinin kaynakları, özellikle Edmond Demolen, Gabriel Tarde, Gustave Le Bon, Durkheim gibi isimlerin Osmanlı sosyal ve siyasi hayatındaki etkisi vurgulanmıştır. Ziya Gökalp gibi aydınların Cedidcilik akımından ve Batı sosyolojisinden etkilenerek Türkçülük düşüncesini geliştirmesi önem taşımaktadır. Halmırat Sähetmıradov gibi Türkmen aydınları da bu dönemde yenilikçi fikirleri savunmuşlardır. Osmanlı'da Fikir Ayrılıkları: Osmanlı Devleti'nde yenileşme dönemindeki fikir ayrılıkları, ticaret yollarının değişimi, Batı'daki sanayi üretimi ve kapitalist yayılmacılık, bilim ve teknolojideki gelişmeler gibi tarihsel ve ekonomik gerekçelere dayanmaktadır. "İlmiye", "seyfiye" ve "kalemiye" gibi kavramlar üzerinden Tanzimat dönemi ele alınmış, "ilmiye"nin üst kavram olması gerekirken fiili durumda "seyfiye"nin (askerler) bu yeri işgal ettiği belirtilmiştir. 2. Türk Dünyasında Dil, Edebiyat ve Kültür Sempozyumda Türk dünyasının ortak kültürel ve dilsel mirası, edebiyatın rolü ve dil entegrasyonu konuları geniş yer bulmuştur. Dil Birliği ve Türkçe Algısı: Namık Kemal'in mektuplarında "Türkçe" terimini ısrarla kullanması, Osmanlı döneminde "Lisan-ı Osmanî" veya "Osmanlıca" terimlerinin daha yaygın olmasına rağmen, dilbilimsel bir bilinçlenmenin göstergesi olarak değerlendirilmektedir. Kemal, dilin sadeleştirilmesi, kuralların mükemmel bir şekilde ortaya konması ve gereksiz kelimelerin atılması gerektiğini savunmuştur. Gaspıralı'nın "dilde birlik" ilkesi, dinî söz varlığının Türkçe karşılıklarla ifade edilmesi gerekliliği ile de ilişkilendirilmiştir. Kutadgu Bilig gibi ilk İslami eserlerde geçen Türkçe karşılıklar, dinî terminolojinin milli bir kimlik kazanması potansiyelini göstermektedir. Türk Şiirinde Türk Birliği ve Milliyetçilik: Türk şiirinde Türk birliği fikri, Ziya Gökalp ile başlayarak Nihal Atsız, Arif Nihat Asya, Abdurrahim Karakoç gibi şairlerle artarak devam etmiştir. Şairler, Rusya ve Çin gibi emperyalist devletlerin Türk topraklarını işgal etmesini, uyguladıkları zulmü ve asimilasyon politikalarını eserlerinde dile getirmişlerdir. Abdurrahim Karakoç'un "Üşüyenler" şiiri, tutsak Türklerin yaşadığı acıları ve vatan özlemini lirik bir dille ifade etmektedir. Türk Dünyası Edebiyatları Müfredatta: Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk resmi müfredat programlarında (1924) Türk dünyası edebiyatlarına yer verilmesi ve "Ortak Türk Edebiyatı" ders kitaplarında millî duygu ve kültürü yansıtan şiirlerin incelenmesi, Türk devletleri arasında birlik ve beraberliği artırma çabalarının bir parçası olarak görülmektedir. Manas Destanı, İstiklâl Marşı, Türkistan (Mağjan Jumabayev) gibi epik şiirler, milli kahramanlıkları ve vatan sevgisini işlemektedir. Kültürlerarası İletişim ve Medya: Türk dünyasında kültürlerarası iletişimin önemi, özellikle teknolojik gelişmelerle birlikte daha da artmıştır. Ortak bir medya platformunun oluşturulması, doğru ve güvenilir bilgi akışını sağlamak, yalan haber ve dezenformasyonla mücadele etmek amacıyla Türkiye liderliğinde Türk Haber Ajansları Birliği ve Türk Dünyası Sinemacılar Birliği gibi kurumsallaşma çabaları devam etmektedir. Ancak bu alandaki çalışmaların kurumsallık kazanması ve arşivlemeye yönelik hassasiyetin artırılması gerektiği vurgulanmaktadır. Mitolojinin Türk Dünyası Sinemasındaki Yeri: Mitoloji, Türk dünyası sinemasında önemli bir anlatım aracı olarak kullanılmıştır. Kazakistan sinemasının "Tomiris" filmi gibi eserler, bozkırların efsanevi kraliçesi Tomiris'in hikayesi üzerinden mitolojik unsurları canlı bir şekilde tasvir etmektedir. 3. Tarihsel Süreklilik ve Kültürel Miras Türk dünyasının derin tarihsel kökenleri, arkeolojik bulgular, gelenekler ve devlet yapılanmaları sempozyumda önemli bir yer tutmaktadır. Antik Türk Kültürü ve Arkeoloji: Kanay yerleşimi gibi Güneybatı Altaylar'daki erken dönem metalurji merkezleri, Proto-Türk madenciliğinin ve yerleşim kültürünün Tunç Çağı'na inen köklerine işaret etmektedir. Gobustan Müzesi'ndeki petroglifler/kaya üstü tasvirler, eski Türk dili ve kültürüne dair önemli bilgiler sunmaktadır. Bu eserler, atların Türk kültüründeki merkezi yerini ve "Buka" gibi kavram işaretlerinin yaygınlığını göstermektedir. Kadın Hakları ve Toplumsal Rol: İslam öncesi Türk uygarlıklarında ve Timurlular döneminde kadınların sosyal, siyasi ve ekonomik hayattaki önemli rolü vurgulanmıştır. Orhun Yazıtları'ndaki "annem katunu" ifadesi, "hem kağanın hem de katunun Tanrı tarafından yüceltildiğini belirtir. Bu, kadının da en az erkek kadar kutsal ve önemli görüldüğünü gösterir." Timurlu hanedanında da eşlerin askeri seferlere katıldığı ve askeri kararlara dahil olduğu belirtilmiştir. Timurlu Rönesansı: 16. yüzyılda bugünkü Özbekistan'da gerçekleşen Timurlu Rönesansı, bilim, sanat, edebiyat ve mimaride görkemli bir dönem olarak değerlendirilmektedir. Uluğ Bey'in astronomi ve matematik alanındaki katkıları, Semerkant'taki medreseler ve gözlemevleri, bu dönemin bilimsel ilerlemesinin göstergeleridir. Ali Şir Nevai gibi yazarların Çağatay Türkçesinin gelişimine katkıları, edebi rönesansın önemli bir parçası olmuştur. 4. Çağdaş İlişkiler ve Jeopolitik Konum Sempozyum, Türk devletlerinin güncel uluslararası ilişkilerini ve jeopolitik konumlarını da ele almaktadır. Özbekistan-AB İlişkileri: Özbekistan'ın çok vektörlü dış politika yaklaşımı, ülkenin hem Rusya hem de Avrupa Birliği ile ekonomik ilişkilerini sürdürmeyi amaçlamaktadır. Özellikle Rusya-Ukrayna Savaşı sonrası AB'nin Özbekistan'a artan ilgisi, turizm, yatırım ve kültürel işbirliği alanlarındaki gelişmelere yol açmıştır. Fransa'nın Özbekistan ile tarihsel bağları ve mevcut işbirliği projeleri bu ilginin somut örnekleridir. Azerbaycan-Kazakistan İlişkileri: Azerbaycan ve Kazakistan arasındaki diplomatik ilişkiler, ortak tarih, kültür ve geleneklere dayanmaktadır. Hazar Denizi'nin statüsü, petrol ve gaz sektöründeki işbirliği ve parlamenter düzeydeki ziyaretler, bu iki ülkenin stratejik ortaklığını pekiştirmektedir. Süleyman Demirel'in Türk Dünyası Vizyonu: Süleyman Demirel'in "Adriyatik'ten Çin Seddi'ne Türk Dünyası" vizyonu, Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra bağımsızlığını kazanan Türk Cumhuriyetleri ile Türkiye arasındaki ilişkilerin geliştirilmesinde önemli bir rol oynamıştır. Türk Dili Konuşan Ülkeler Zirveleri, Türk Konseyi'nin (şimdiki adıyla Türk Devletleri Teşkilatı) kurulması ve Ortak Türk Ticaret ve Sanayi Odası gibi kurumsal yapılar, bu vizyonun hayata geçirilmesindeki adımlardır. Sonuç "Türk Dünyası Yenileşme Dönemi Fikir Hareketleri Uluslararası Sempozyumu" kitabı, Türk dünyasının geçmişten günümüze uzanan entelektüel, kültürel ve siyasi yolculuğuna ışık tutmaktadır. Yenileşme, dil ve edebiyatın korunması ve geliştirilmesi, ortak kültürel mirasın yeniden keşfedilmesi ve çağdaş jeopolitik dinamikler içinde işbirliğinin güçlendirilmesi, sempozyumun öne çıkan ana temalarıdır. Kitap, Türk halklarının ortak kimliğini ve geleceğini şekillendiren fikir hareketlerinin derinlemesine anlaşılmasına önemli katkılar sunmaktadır. ... Devamını Oku