1. Efemera Nedir? Tanım Sorunu ve Etimolojik Kökenler Efemera, "kulağa hoş gelen bir terim olmasından, çok sık kullanılan ancak sınırlı sayıda literatür olduğu için tanımı netleşmeyen bir kavramdır." Kaynak, efemera'nın tanımına ilişkin birçok soru sormaktadır: "Kısa ömürlü bir belge mi? Belgelerden oluşan koleksiyon adı mı? Belge türü mü? Belgeleri tanımlayan genel bir kavram mı? Düzensiz mi üretiliyor? Yoksa üretim aşamasında sistematik bir yaklaşım var mı?" Bu sorular, kavramın Türkiye'deki B ilgi ve Belge Yönetimi alanındaki belirsizliğini vurgulamaktadır. Etimolojik olarak efemera kelimesi, Eski Yunancadan gelmekte olup "epi" (bir) ve "hemera" (gün) kelimelerinin birleşiminden oluşur. Başlangıçta 14. yüzyılda tıp terimi olarak "bir gün süren ateş" anlamında kullanılmış, daha sonra botanik ve böcek biliminde "kısa ömürlü bitkiler ve böcekler" için kullanılmıştır. 18. yüzyılda ise "geçici ömürlü şeyler" genel anlamında tanımlanmaya başlanmıştır. (Online Etymology Dictionary, 2017; aktaran Somer ve Keskin, 2012: 441). Farklı uzmanlar efemerayı farklı şekillerde tanımlamıştır: Chris E. Makepeace: "Efemera farklı insanlar için farklı şeyler ifade eder." (Makepeace, 1984:4). Kitap dışı malzeme, geçici malzeme, gri yayın veya çeşitli malzeme gibi alternatif adlandırmalar önermiştir. Advisory Committee on Ephemera and Minor Publications (ADCEMP): Efemerayı "Sözlü bir mesaj taşıyan, basım ve illüstrasyon süreçlerini içeren/basım ve illüstrasyon süreçleriyle üretilen ancak standart bir kitap ya da periyodik olarak yayımlanmayan malzeme" olarak tanımlamıştır. Bu tanıma göre efemeranın 5 temel özelliği vardır: belirli bir olay veya konuyla ilgili kısa süreli üretim, ücretsiz veya yerel/özel çabayla temin edilebilir olması, kağıt veya benzeri malzemeler üzerinde geniş çeşitlilik, kütüphane hizmetlerine (sağlama, kataloglama, depolama) elverişli olmaması, tipografik/illüstratif/estetik veya gerçek bir değere sahip olabilmesi. Manual For Small Archives (1988): "Düzensiz olarak üretilen ve kullanıldıktan sonra atılmak üzere tasarlanan ve bugün var olan geçici ögeler" veya "Geçmiş olay ve etkinlikler neticesinde, tarihi değere sahip ve kısa süreli kullanım için üretilen broşürler reklamlar, kartlar, posterler gibi çeşitli, basılı ve yayımlanan materyallerdir." (Coles, 1988; aktaran Somer ve Keskin, 2012: 442). Maurice Rickards: "Günlük hayatın kısa süreli, geçici dokümanları/belgeleri." (Rickards, 2000: v). Society of American Archivist (SAA): "Genellikle özel bir amaç için sınırlı olarak üretilen basılı dokümanlar." (Moses, 2005: 149). Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı (KEKBMV): "Belirli bir olayı hedef alarak basılan, gönderilen, dağıtılan, davetiye, program, bildiri, reklam, afiş, tarife vb. malzemelerdir, belgelerdir. Genellikle hedef aldığı kitleye ulaştıktan sonra yok olmaya adaydır." (KEKBMV, 2016). Ş. Nihal Somer ve İshak Keskin (2012): "Arşivsel efemera; çok sayıda baskısı yapılan ve dağıtılan ancak kitap, broşür ve dergi gibi malzemenin dışında kalan, özel bir zamanda ve özgün bir amaç için üretilen, acil bir kurumsal eylemi gerektirmeyen, dosya bağı kopartıldığı ya da olmadığı için parça halinde derlenen ve sonradan oluşturulmuş bir koleksiyon içine yerleştirilebilen, standart arşiv sınıflandırma ilkeleri uygulan(a)mayan, yararlılığı değişken olan, birincil ve ikincil kaynak niteliği taşıyan, gerçek değeri zamanla anlaşılan yazılı, basılı, resimli ve elektronik materyaldir." (Somer ve Keskin, 2012: 446). Yazarın kendi tanımı: "Toplama kültüründen gelmesi nedeniyle üreticisi kendisi olmayan ya da kendisi için üretilmeyen, kitap, süreli yayınlar gibi geleneksel kaynakların dışında kalan belirli bir amaç için o anı temsil etmek amacıyla oluşturulan üretilen ve devamlılığı olmayan malzemeler." Yazar, özel arşiv malzemelerinin tümüne efemera denilemeyeceğini, ancak bir özel arşiv içinde efemera bulunmasının muhtemel olduğunu belirtir. Türkiye'deki durum: Türkiye'de efemera tanımı konusunda ciddi bir boşluk bulunmaktadır. Bekir Kemal Ataman'ın 1995 yılında çevirdiği "Arşivcilik Terimleri Sözlüğü"nde efemera "döküntü" olarak karşılık bulmuş, "geçici değere sahip gayri resmî belgeler" şeklinde açıklanmıştır. Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü (2009) ise efemerayı "Kısa ömürlü belge" olarak ifade etmiş ve otobüs/sinema biletleri, tanıtım broşürleri, mektuplar, kartvizitler gibi gündelik hayatın ayrıntılarını belgeleyen malzemeleri örnek göstermiştir. 2. Efemera'nın Temel Özellikleri Kaynak, Somer ve Keskin'in (2012) çalışmasına dayanarak ve eklemelerle efemera'nın temel özelliklerini şu şekilde sıralamıştır (Keskin, 2018: 8): Kısa süreli bir amaca özel ve düzensiz olarak üretilir. Kısa ömürlüdür ve devamları yoktur. Acil kurumsal bir eylemi gerektirmez. Biriktirilmek amacıyla üretilmez. Formatı değişkendir (basılı, yazılı, görsel-işitsel ve elektronik olabilir). Resmi ve gayri resmi olabilir. Dosya bağı hiç olmamıştır veya sonradan yok edilmiştir. Kurumla organik bağı kopartılmıştır. Genellikle bir faaliyetin parçası olmadıkları için karşı işlemi gerektirmez. "Ivır zıvır" ürünler olarak görülüp küçümsenir. Bir kısmının kaynak değerleri zamanla anlaşılır. Korunma nedeni genellikle sahip olduğu simgesel değerleridir. Görünüşü aldatıcıdır (değeri konusunda kararsız kalınabilir). Gündelik yaşamın bölük pörçük (parçalar halindeki) dokümanlarıdır. Yararlılığı değişkendir. Bilgi kurumlarının (kütüphanecilik ve arşivcilik tekniği açısından) standart uygulama ilkelerine göre tasnif edil(e)mez. Birincil ya da ikincil kaynak değeri vardır. Dayanıksızdır. Yazar, "efemera türü belgelerin sınırlandırılması gereklidir. Provenanstan yoksun olan bu malzemeler, bu malzemenin üreticisi olan kuruma ve şahsa ait özel arşivin parçası olduğunda efemera olmaktan çıkar. Efemeranın en önemli ölçütleri 'bölük pörçük' bir özellik taşıması, üreticisinin belirsizliği ve üreticisinin sahipliğinde bulunmamasıdır." (Keskin, 2018). 3. Efemera Türleri Efemera tanımındaki belirsizlik, türlerinin belirlenmesine de yansımıştır. Maurice Rickards'ın "Encylopedia of Ephemera" adlı eseri ve University of Reading'in "Thesaurus of Ephemera Terms" adlı çalışması bu alandaki kapsamlı kaynaklardır. Thesaurus, kitapların genellikle efemera sayılmamasına rağmen, kitap formunda sunulan veya sayfa/kitapçık formunda geliştirilen efemerayı içerdiğini belirtir. Örnek türler arasında adres defterleri, yıllıklar, kitapçıklar, boyama kitapları, kartpostal kitapları, basın kitapları, yemek karneleri gibi geniş bir yelpaze bulunmaktadır. The British Library ve Alexander Turnbull Library gibi kurumlar da kendi efemera tanımlarına ve türlerine sahiptir. Örneğin, Alexander Turnbull Library efemerayı "Sadece kısa süreli kullanım için üretilen basılı/dağıtılan malzemeler" olarak tanımlar ve koleksiyonları küçük bilet ve rozetlerden iki metrelik posterlere kadar uzanır, ancak gazeteleri kapsamaz. Sonuç olarak, yazar, "Efemera bir tür değildir. Efemera birden fazla belge türünü içeren şemsiye bir kavram ve bir üstveri alanıdır." ifadesini kullanır ve kendi tanımına bağlı olarak, listedeki malzemelerin "üreticisinin kendisi olmadığı ya da kendisi için üretilmeyen özellikteyse efemeradır" tezini savunur. 4. Efemera Bulunduran Kurumlar ve Sorunlar Efemera, ulusal/yerel yönetim arşivleri, kütüphaneler, müzeler, işletmeler, sivil toplum kuruluşları, koleksiyoncular ve kişiler gibi çok çeşitli yerlerde bulunabilir. Bu çeşitlilik ve efemeranın genellikle dosya bağlarının olmaması, kataloglama, düzenleme ve tasnif konularında sorunlara yol açmaktadır. 4.1. Sağlama Politikaları Efemera'nın toplanmasının en önemli nedeni, "belirli bir zamanda yaşamın eksiksiz bir resmini sağlamaya yardımcı olmasıdır." (Makepeace, 1985: 36). Arşivcilerin, daimi olarak saklanmaya değer belgeleri belirlemesi, seçmesi, yönetmesi, koruması ve kullanıma sunması temel görevlerindendir. Efemera'ya olan ilginin artması, sağlama konusunda yeni yaklaşımları gündeme getirmiştir. Society of American Archivists (SAA) tarafından savunulan "dokümantalist" yaklaşım, efemeranın toplanmasında aktivist bir rol üstlenilmesini vurgular. Örneğin, The State Library of Victoria, politik/siyasi konularla ilgili el ilanları ve broşürler toplamak üzere arşivcilerini mitinglere/protestolara göndermiştir. (Burant, 1995: 193; aktaran Somer ve Keskin, 2012: 441). Türkiye'de efemera ile ilgili doğrudan bir sağlama politikasına rastlanmamıştır. Çoğu efemera, özel bir koleksiyon içinde yer alan efemera olarak değerlendirilmekte, doğrudan efemera koleksiyonu olarak oluşturulmamaktadır. 4.2. Koleksiyoner, Sahaf ve Müze Yöneticilerinin Rolü Sahaflar ve koleksiyonerler, efemera'nın toplanmasında ve korunmasında önemli bir rol oynamaktadır. Sahaflar malzemeyi ticari boyutlarıyla değerlendirirken, koleksiyonerler kişisel ilgi alanları doğrultusunda efemera biriktirirler. Bu durum, malzemelerin "organik bağlarından kopartılarak toplanmasına" yol açabilir. Ancak, "tonlarcası atıldı, imha edildi, hamur oldu" bilgisi göz önüne alındığında, sahaf ve koleksiyonerlerin bu malzemeleri "kurtarıcı" bir görevle topladıkları gerçeği de vurgulanmıştır. Türkiye'de Herman Boyacıoğlu'nun kartpostal koleksiyonu ve Burçak Evren'in fotoğraf koleksiyonu gibi örnekler, koleksiyonerlerin efemera'ya yaptığı büyük katkıyı göstermektedir. Ancak bu malzemelere erişim ve nerede olduklarının bilinmemesi hala önemli bir sorundur. 4.3. Sınıflandırma, Düzenleme ve Tanımlama Sorunları Efemera'nın gerek tanımı gerekse sınıflandırılması belli bir standarda bağlı değildir, bu da bilgi ve belge merkezlerinde uzun süredir tartışma konusudur. Efemera'nın tür çeşitliliği, provenansının ve orijinal düzeninin bilinmemesi, kontrollü terimler sözlüklerinin eksikliği, malzemenin düzenlenmesini ve tanımlanmasını zorlaştırmaktadır. Türkiye'de çoğu bilgi ve belge merkezi, efemera konusunda yetersiz bilgiye sahiptir ve bu malzemeleri neye göre sınıflandırdıkları belirsizdir. Kavram karmaşası, "koleksiyon mu yoksa özel arşiv mi?" gibi soruları da beraberinde getirmektedir. Yazar, "Türkiye'de efemera bilinci zayıftır. Daha doğrusu net olmayan tanımı nedeniyle kaçılan/kaçınılan bir mecradır." ifadeleriyle bu sorunu vurgulamaktadır. Efemera'nın bilgi ve belge yönetimi uzmanları tarafından tanımlanması, düzenlenmesi ve erişime açılması gerekmektedir. 5. Efemera'ya Erişim Erişim, malzemenin doğru ve ayrıntılı tanımlanmasına bağlıdır. Ancak Türkiye'deki arşiv kataloglarında sıkıntılı tanımlamalarla karşılaşılmaktadır. Türkiye'deki arşiv programlarının standart hale getirilmesi ve efemeraya özel bir alan/etiket eklenmesi gerekmektedir. Şu anda Türkiye'de "Efemera" olarak etiketlenen koleksiyonlara nadiren rastlanmaktadır (örneğin Koç Üniversitesi Suna Kıraç Kütüphanesi). The British Library gibi uluslararası kurumlar dahi, kontrollü terimler sözlüğü olmadığı için standart bir tanımlama yapmakta zorlanmaktadır. Yazar, efemeranın bir tür olarak değerlendirilmemesi, ancak "efemera" olarak nitelendirilmesi gerektiğini belirtir, zira özel arşiv gibi efemera da bütünü teşkil etmektedir. 6. Efemera'nın Kaynak ve Kanıt Niteliği/Değeri Efemera'nın tarihsel bir belgeye dönüşmesi, belli soruların sorulmasıyla başlar: "Neden kibrit kutusunun üzerinde bir padişahın görseli var?", "Bu kibrit kutusu kime satılmış?", "Bu kutu nasıl üretilmiş?" ve "Sosyal hayatta kullanımı sırasında nasıl karşılanmış?" gibi sorular, efemera'nın tarihsel değerinin anlaşılmasını mümkün kılar (Arşivden Sonra?, Saadet Özen, 13 Kasım 2018). Efemera, sosyal tarih, kültür tarihi, kadın tarihi, şehir tarihi gibi alanlarda birincil kaynak olarak değerlendirilir. Taşdığı değerler şunlardır: Bilimsel kanıt niteliği taşıyabilir. Belgesel değere sahip olabilir. Bilgisel değere sahiptir. Tarihsel araştırmalarda kullanılabilecek olan bir bilgi kaynağıdır. Örnekler üzerinden efemera'nın değeri açıklanmıştır: Türk Gazeteciliğinin 100. Yılı pulu: Türk gazeteciliğinin başlangıcı, dönemin dili, para birimi, giyim kuşamı hakkında bilgi verir. 23 Nisan 1962 Bayram Hatırası fotoğrafı: 1962 yılı giyim tarzı, insanların sosyal hayattaki görüntüleri, dönemin bayram alışkanlıkları hakkında öngörüler sunar. Kartpostallar ve tebrik kartları: Bir kentin geçmişini, yaşam biçimlerini, giyim tarzlarını, günlük hayatı, kültürel özellikleri, mimariyi yansıtır. Max Fruchtermann'ın kartpostalları, İstanbul ve Osmanlı topraklarındaki şehirlerin görsel hafızasını sunar. 1928 yılına ait bir kart: Harf devrimi ile birlikte Latin Alfabesi'nin kullanımındaki kararsızlıkları ve dil özelliklerindeki değişimleri gösterir, kültürel bir kanıt niteliği taşır. Mektuplar: Dönemin sosyal ortamı, kişi alışkanlıkları, ruh hali, sosyal-ekonomik problemler, biyografik izler ve kamusal alanın özellikleri hakkında bilgi edinmeyi sağlar. Fatma Cevdet Hanım'ın mektupları, 1920'lerde kadın-erkek ilişkilerine ve kadının toplumdaki yerine dair önemli bilgiler sunar. Fes etiketleri: Fes üreticileri, halk üzerindeki hatırlatıcı etkisi ve okuma-yazma bilmeyen fes müşterilerinin marka tanımaları için tasarlanmış dikkat çekici görselleriyle sosyal hayattaki rolünü gösterir. Kaynak, "Efemeranın taşıdığı özellikler araştırmacıların efemerayı kaynak olarak kullanmalarında kanıt niteliği kazandırmaktadır." diyerek bu malzemelerin popüler kültürü, gündelik yaşamı ve toplumsal değişimleri anlamlandırmadaki önemini vurgular. 7. Sonuç ve Öneriler Efemera kavramı, 14. yüzyıldan günümüze kadar farklı alanlarda ve amaçlarda kullanılmış, ancak ortak bir tanımı oluşmamıştır. Bu durum, kavramın anlaşılmasını güçleştirmekte ve hangi malzemelerin efemera olarak kabul edileceği konusunda belirsizliğe yol açmaktadır. Özellikle Türkiye gibi arşiv kültürünün yeterince gelişmediği ülkelerde bu sorun daha belirgindir. Ana Sonuçlar: Efemera'nın net bir tanımı bulunmamaktadır; ancak genel olarak "toplama kültüründen gelen, üreticisi kendisi olmayan veya kendisi için üretilmeyen, kitap ve süreli yayınlar gibi geleneksel kaynakların dışında kalan, belirli bir amaç için o anı temsil etmek amacıyla oluşturulan ve devamlılığı olmayan malzemeler" olarak tanımlanabilir. Efemera bir tür değil, birden fazla belge türünü içeren şemsiye bir kavramdır. Efemera, ulusal/yerel yönetim arşivleri, kütüphaneler, müzeler, işletmeler, STK'lar, koleksiyoncular ve kişiler gibi birçok yerde bulunabilir. Türkiye'de efemera bilinci zayıftır ve çoğu efemera, özel koleksiyonlar içinde yer almakta olup doğrudan efemera koleksiyonu olarak sınıflandırılmamaktadır. Sahaflar ve koleksiyonerler, efemera malzemelerinin korunmasında önemli bir rol oynamaktadır, ancak bu malzemelere erişim ve nerede oldukları konusunda belirsizlikler sürmektedir. Efemera, bilimsel kanıt, belgesel değer ve bilgisel değere sahip önemli bir tarihsel bilgi kaynağıdır ve sosyal, kültürel, kadın, şehir tarihi gibi birçok araştırma alanına katkı sağlayabilir. Efemera, içerdiği bilgi ve görsel özellikleriyle insan zihnine kalıcı bir şekilde yerleşen görsel hafıza malzemesidir. Öneriler: Ortak Tanım ve Politika Geliştirme: Efemera'nın kabul görecek net bir tanımının yapılması gerekmektedir. Bu tanım doğrultusunda efemera çalışmaları, bilgi ve belge merkezlerinin kurum politikalarına eklenmelidir. Kurumlararası İş Birliği: Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, özel arşivler, kütüphaneler, müzeler ve Bilgi ve Belge Yönetimi alanı uzmanları ortak ve koordineli çalışma yapmalıdır. Sahaflar ve koleksiyonerler de bu iş birliğine dahil edilmelidir. Mevzuat Hazırlığı: Efemera ve özel arşivleri kapsayan detaylı bir mevzuat hazırlanmalıdır. Bu, malzemelerin ticari değerinden ziyade taşıdığı bilgi açısından değerlendirilmesini öncelikli kılacaktır. Kontrollü Terimler Sözlüğü: Kontrollü terimler sözlüğü ile standart tanımlamaya önem verilmelidir. Bu, sadece efemerayı değil, koleksiyon, özel arşiv, tür, format gibi kavramları da etkileyen mevcut yetersizlikleri giderecektir. Erişim ve Etiketleme: Mevcut koleksiyonlar içerisinde bulunan efemera "efemera" olarak etiketlenmelidir. Bilgi ve belge merkezlerinin sistemlerine "Efemera" alanı eklenerek erişilebilirlik sağlanmalıdır. Farkındalık Artırma: Efemera'nın milli belleğimizin bir parçası olduğu ve kültürel miras açısından önemi konusunda farkındalık artırılmalıdır. Araştırma ve Uzmanlaşma: Akademik çalışmalar ve uzmanlaşmış arşivciler aracılığıyla efemera alanındaki bilgi birikimi artırılmalıdır. "Efemera nedir?" sorusuyla başlayan bu çalışma, kavramın karmaşıklığını ve önemini ortaya koymaktadır. Bu önerilerin hayata geçirilmesiyle, efemera'nın sosyal ve kültürel değeri daha görünür hale gelecek, araştırmacılar için önemli bir bilgi kaynağı olarak etkin bir şekilde kullanılabilecektir. ... Devamını Oku