1. Afet Algısı ve Kültürü: Tehdit ve Fırsat Olarak Korku Afet Algısındaki Evrim: İnsanlık varoluşundan bu yana afetlerle mücadele etmiş ve doğayı anlama çabası içinde olmuştur. İlkel toplumlardan modern toplumlara kadar afetler farklı şekillerde tanımlanmış ve bunlarla mücadele süreçleri değişmiştir. Geçmişte doğa olayları ceza olarak görülürken, günümüzde bilimsel verilerle açıklanan, önlem alınabilen ve yönetilebilen olaylar olarak algılanmaktadır. "Artık pek çok doğa olayının neden ve nasıl meydana geldiğini, ne zaman oluşabileceğini, verebileceği zararları ve alınması gerekli önlemlerle ilgili çok miktarda bilimsel bilgiye sahip olduğumuz gibi ulaşabilme becerimiz de gelişmiş durumda." (s. 15) Korkunun Rolü: Korku, afet algısında temel belirleyicidir ve hem tehdit hem de fırsat olarak karşımıza çıkar. Doğru motive edildiğinde hayatta kalmayı sağlayan güçlü bir duygu iken, ussal karmaşıklığa yol açabilir ve karar alma süreçlerini olumsuz etkileyebilir. "Korku öğrenilebilen ve eğer doğru motive edilebilirse daha önce karşılaşılan veya karşılaşılabilecek tehlike ve riskler karşısında canlıların hayatta kalmasını sağlayan en güçlü duygulardan biridir." (s. 39) Yine de, "Korku yaratan olaylarda son dönemde yaşadığımız Corona virüs salgınıyla baş etme etme durumunu Zizek, Elisabeth Kübler-Ross’un Ölüm ve Ölme Üzerine kitabında geçen derin üzüntünün beş aşamasına uyarlayarak açıklamıştır." (s. 42) Bu aşamalar inkar, öfke, pazarlık, depresyon ve kabuldür. Risk Toplumu ve Yeni Tehditler: Endüstrileşmeyle başlayan modernlik ve onu takip eden risk toplumunda, yapay zeka, iletişim ağları ve teknolojilerindeki gelişmeler belirsizlik, güvensizlik ve kaygıyı besleyen yeni risk ve tehlikeler yaratmıştır. Globalleşen dünyada afet tehlike ve riskleri küresel sorunlar haline gelmiştir. "U.Beck tarafından yeniden irdelenerek toplumsal dönüşümün geldiği nokta ‘risk toplumu’ yaklaşımı ile açıklanır." (s. 25) "Bugün dile getirildiği gibi risk ve riskin yarattığı tehlikeler doğru tanımlanmaz ve değerlendirilmezse, afete dönüşerek, insanlık ve dünya için hayal bile edilemeyecek kötü sonuçlar doğurabilir." (s. 25-26) "Yeni teknoloji ile birlikte ortaya çıkan tehlike ve risklerin doğa kökenli afetlerle beraber eskiden olduğu gibi yine yoksul ve gelişmemiş toplumlar üzerinde daha yıkıcı etkiler bıraktığı görülmektedir." (s. 26) Türkiye'de Afet Kültürü: Türkiye'deki afet kültürü, dayanışmayı içeren, bilimsel ve dini söylemin iç içe geçtiği, siyasi söylemlerle pekiştirilmiş kolektif bir yapıya sahiptir. Müdahale odaklı "yara sarma" politikaları geçmişten gelen bir özellik taşırken, son yıllarda risk azaltma ve hazırlık ön plana çıkmıştır. "Ülkemiz afet kültüründe etkin olan düşünce ve söylemleri ve bu söylemlerin kaynağını araştırmalarda, iletişim uygulamalarında ve medya haberlerinde görmek mümkündür." (s. 75) "Afetler her statüde her düzeydeki insana zarar verme kapasitesine sahip olmasına rağmen unutulmamalıdır ki afetlerin de adaleti yoktur. Sosyo ekonomik gelişim düzeyi düşük altyapı ve acil durum uyarı sistemleri olmayan, eğitimsiz toplumlara daha fazla zarar vermektedir." (s. 17-18) 2. Afet Bilimi ve Risk Yaklaşımları Disiplinlerarası Yaklaşım İhtiyacı: Afet bilimi, doğa bilimlerinden sosyal bilimlere kadar birçok disiplini kapsayan karmaşık bir alandır. Afetlerin çok yönlü etkileri ve mücadele süreçleri, interdisipliner çalışmaları zorunlu kılmaktadır. "Günümüzde doğa ve sağlık bilimleri yanı sıra sosyal bilimlerinin alt disiplinleri de afetlerin oluşumundan çok yönlü etkilerine, önlem ve tedbir alma süreçlerinden yönetim sistemine; afetleri tüm boyutları ile araştırmakta ve geleceğe yönelik bilinen afetlerle birlikte, yeni tehlike ve risk yaratabilecek olası afetlerle ilgili araştırmalar yapmaktadır." (s. 90) Temel Afet Kavramları: Afet, savunmasızlık, risk, tehlike ve acil durum gibi kavramlar, afet yönetimi terminolojisinde kritik öneme sahiptir. Afet: "İnsanların yaşamını etkileyen doğal yıkım" (s. 100) Savunmasızlık (Kırılganlık): Birey veya toplumun bir afetin etkilerine karşı koyma ve mücadele etme gücünden yoksun olmasıdır. Hızlı şehirleşme, fakirlik, nüfus artışı ve yapı denetimsizliği gibi faktörler savunmasızlığı artırır. Risk: Belirli bir zaman içinde potansiyel can kaybı, yaralanma veya hasara yol açabilecek tehlike, maruz kalma ve savunmasızlık olasılığıdır. Tehlike: Belli bir zaman ve bölgede can ve mal kaybına yol açabilecek potansiyel olaydır. Acil Durum (Kriz): Normal düzeni bozan, toplum için olumsuz sonuçlar doğurma olasılığı bulunan, hızlı müdahale gerektiren kaos ve karmaşanın yaşandığı baskı ve stres yüklü ortamdır. Afet Yönetim Sistemi: Afetlerin önlenmesi, planlanması, müdahale ve kurtarma politikalarının geliştirilmesi ve uygulanması için tasarlanmış organizasyon yapısını tanımlar. Geleneksel yaklaşımdan farklı olarak, günümüzde müdahale sonrası iyileştirmeden ziyade afet oluşmadan önce önleme boyutuna öncelik verilmektedir. "Afet yönetimi, afetlerin neden olduğu hasarı en aza indirmek için afet önleme, planlama, müdahale ve kurtarma politikalarının geliştirilmesi ve uygulanması için tasarımlanmış organizasyon yapısını tanımlamaktadır." (s. 113) Türkiye'deki Afet Yönetim Sistemi: Türkiye'de 1999 Marmara Depremleri sonrasında afet yönetiminde köklü değişikliklere gidilmiş, AFAD (Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı) gibi kurumlar kurulmuştur. Sistemin amacı risk azaltma odaklı "Bütünleşik Afet Yönetimi Sistemi"ni uygulamaktır. Ancak uygulamada koordinasyon, iletişim ve halkın katılımı konularında sorunlar devam etmektedir. "Türkiye’nin bir afet ülkesi olduğu söylemi zihinlere kazınmasına rağmen afet yönetimi ile ilgili yüksek lisans programının ilk kez 1999 Gölcük ve Düzce depremlerinden sonra 2002 yılında İstanbul Teknik Üniversitesi(İTÜ)’nde uluslararası işbirliği sonucunda açıldığı görülmektedir." (s. 90) "AFAD’ın 2019-2023 stratejik planında belirlenen temel hedeflere ulaşmak için afet ve acil durum yönetim koordinasyonunda etkinliği arttırmak, risk odaklı bütünleşik afet yönetimi anlayışı benimseyerek tüm birimlere yaymak için stratejik alan olarak, “Koordinasyon ve İletişim” başlığının yer alması uluslararası yaklaşımın desteklendiğini göstermektedir." (s. 202) 3. Afet İletişimi: Kapsamı ve Zorlukları İletişim ve Haberleşmenin Önemi: Afet durumlarında iletişim ve haberleşme, hayatta kalma ve mücadele süreçlerinde kritik rol oynar. İletişim bağlarının kopması kaygı ve paniği artırır, yardım organizasyonlarını aksatır. "Afetlerin insan ve toplumlar için kaygı ve korku yaratmasının nedeni maruz kalınan olumsuz durumun kendisi, yakınları ve çevresiyle iletişim bağlarını kopararak yalnız, çaresiz ve umutsuz bırakmasıdır." (s. 128) Medyanın Rolü: Medya, afet haberlerinin iletilmesinde ve anlamlandırılmasında merkezi bir konumdadır. Kamuoyunu uyarma, bilgilendirme ve farklı bakış açılarını sunma görevini üstlenir. Ancak politik yanlılık, bilgi kirliliği ve uzman eksikliği gibi sorunlar medya iletişiminin etkinliğini azaltabilir. "Küresel dünyada medya afet olaylarının iletilmesinde ve anlamlandırılmasında kritik bir role sahiptir." (s. 138) "Medyanın kamusal görevi afetlerden etkilenecek/etkilenen bölge ve afetzedeler ile afet yöneticileri arasında yapılacak/yapılması gerekenler hakkında güvenilir, doğru ve ihtiyaca yanıt verecek haber ve enformasyon akışını kamu yararı gözeterek sağlamaktır." (s. 133) Afet Yönetimi Aktörleriyle İletişim ve Koordinasyon: Afet yönetimi çok merkezli ve çok aktörlü bir yapı gerektirir. Devlet kurumları, yerel yönetimler, sivil toplum kuruluşları, üniversiteler ve halk arasında etkin iletişim ve koordinasyon, afetlere dirençli bir toplum yaratmanın anahtarıdır. Ancak rol ve sorumluluklar konusundaki belirsizlikler, bürokratik engeller ve bilgi paylaşımındaki sıkıntılar bu süreci zorlaştırır. "Afet yönetimi, tüm bireyler ve birimleri kapsar." (s. 117) "Afet yönetim sistemi içinde en önemli aktör halkın kendisidir." (s. 118) Bilgi Kirliliği ve Dezenformasyon: Dijital çağda artan bilgi ve iletişim teknolojileri, afetlerle ilgili doğru olduğu iddia edilen ancak kaynağı belirsiz, yanlış ve yanıltıcı enformasyonların (infodemi, dezenformasyon) yayılmasına yol açmaktadır. Bu durum, toplumda güvensizlik, kaygı ve panik yaratmaktadır. "Afet iletişimi sürecinde yaşanan “misenformasyon, “ dezenformasyon” ya da Covid 19 pandemisi ile gündeme gelen “infodemi” yani bilgi kirliliği ve kaynağı belli olmayan, doğruluğu onaylanmamış veri bolluğu sorunu da göz ardı edilemez." (s. 146) Afet İletişimi ve Afet Okuryazarlığı: Afet okuryazarlığı, bireylerin afetlerle ilgili bilgiyi anlama, yorumlama, uygulama ve paylaşma becerisi anlamına gelir. Afet iletişim stratejileri, bu okuryazarlık düzeyini artırarak toplumu afetlere karşı daha dirençli hale getirmeyi hedeflemelidir. "Afet okuryazarlığını afetlerle ilgili basılı, yazılı, görsel, işitsel materyalleri kullanarak; afeti anlama, yorumlama, kendi ve yakınları için gerekli yetkinliği kazanma, beceri geliştirme, paylaşma ve neden sonuç ilişkisi kurabilme yeteneği olarak tanımlamak mümkündür." (s. 81) 4. Bütünleşik Afet İletişimi Yaklaşımı Yeni Bir Paradigma: Kaynak, afet ve afet yönetim süreçlerine odaklı, sürdürülebilir, etkileşimli risk ve kriz iletişim süreçlerini kapsayan "Bütünleşik Afet İletişimi" kavramını önermektedir. Bu yaklaşım, politize olmayan, kesintisiz, güvenilir ve doğru bilgi akışını sağlamayı amaçlar. "Bu kitapta bütünleşik afet iletişimi; afet ve afet yönetim sistemine odaklı sürdürülebilir, etkileşimli risk ve kriz iletişim süreçlerini kapsayan döngüsel çatı bir kavram olarak kullanılmıştır." (s. 173) Üç Temel İletişim Formu: Bütünleşik afet iletişimi üç ana formda ele alınır: Güvenli ve Koruyucu İletişim: Toplumsal düzeyde afetlerde savunmasızlığı azaltacak, farkındalığı artıracak ve gerekli önlemlerin alınmasını teşvik edecek etkileşimleri içerir. İşbirlikçi İletişim: Afet yönetim aktörleri arasında işbirliğini ve ortak çalışmayı artırmaya yönelik uygulamaları tanımlar. Hedef kitlenin karar alma süreçlerine katılımını vurgular. Acil Durum İletişimi: Afet anında ve müdahale sürecinde ortaya çıkan kaotik durumda sorun çözmeye odaklı, hızlı ve doğru iletişimi ifade eder. Temel Yaklaşımlar: Bütünleşik afet iletişiminde, iletişim bilimleri temelli modeller (Lasswell, Shannon-Weaver), Genişletilmiş Paralel Süreç Modeli, Risk Bilgisi Arama ve İşleme Yaklaşımı, Diyalektik İlişkisel Yaklaşım, Kriz İletişimi Yaklaşımı, Sosyal İnşacılık Yaklaşımı, Risk Algısında Sosyal Algının Büyütülmesi, Sosyal Ağ Bulaşma Yaklaşımı, Toplumsal Güven Yaklaşımı, Zihinsel Modeller Yaklaşımı, Zihinsel Gürültü Modeli ve Neden Temelli Yaklaşım gibi çeşitli disiplinlerarası yaklaşımlardan faydalanılır. Temel İlkeler: Bütünleşik afet iletişimi, iletişim sınırlarını ve amacını bilmek, doğru zamanda ve sıklıkta kesintisiz iletişim kurmak, konunun uzmanı olmayı başarmak, tek bir biçim ve yöntemin olmadığını unutmak, hedef kitleye yönelik içeriği anlaşılır hale getirmek, öznel değil nesnel olmak, dürüst ve empatik iletişim kurmak, yanlış bilgilerin yol açacağı sorunların farkında olmak gibi ilkelere dayanır. "Bütünleşik afet iletişimi olası afet tehlike ve riskleri ile ilgili gelişebilecek acil durumlar öncesinde, sırasında ve sonrasında hedef kitlede farkındalık oluşturarak, afetlere dirençli toplum oluşturma, afet yönetim sistemi aktörleri arasında ortaklık ve işbirliğini güçlendirmenin yanı sıra kurum içi sağlıklı iletişimi dizayn etme ile ilgili iletişim basamaklarını planlama, uygulama ve değerlendirme faaliyetlerini içermektedir." (s. 204) Etik Kodlar: Afet iletişiminde bilimsel verilerin, karar ve yönetim süreçlerinin etik kurallar çerçevesinde, şeffaf ve adil bir şekilde yürütülmesi büyük önem taşır. Bilim insanlarının, medyanın ve tüm aktörlerin etik sorumlulukları vardır. "Bilim insanı “her türlü inceleme ve araştırmanın pek çok insanın yaşamını etkileyecek sonuçlar doğurabileceğinin her zaman farkında olmalı ve çalışmasının sonuçlarının uygulanmasını temenni ediyor olmasa bile bu sonuçların olası tehlikelerini ve olası suistimallerini her zaman önceden görmeye ve önlemeye çalışmalıdır.”" (s. 211-212) Engeller: Afet iletişiminde yetersiz kaynak aktarımı, yönetim ilgisizliği, potansiyel rol karmaşası, bürokratik onay prosedürleri ve kurumsal koruma gereksinimleri gibi engellerle karşılaşılabilir. Bu engeller, etkin iletişimi zorlaştırır ve kaos ortamını besler. 5. Bütünleşik Afet İletişiminde Planlama ve Tasarım Amaç ve Hedef Belirleme: İletişim planının temelini, afetlerle ilgili bilgiyi neden ilettiğimiz (amaç) ve bu bilgiyi aktararak ne kazanmayı umduğumuz (hedef) oluşturur. Amaçlar genel ifadeler iken, hedefler belirli ve ölçülebilir olmalıdır. Hedef Kitle Seçimi ve Analizi: Hedef kitlenin afet algısı, ihtiyaçları, endişe ve korkuları ile tepkileri, iletişimin başarısında belirleyicidir. Hedef kitle analizi, doğru mesajın doğru kanallarla iletilmesi için kritik öneme sahiptir. "Hedef kitle faktörü belki de bütünleşik afet iletişiminde amaç ve hedef belirlemede en önemli faktördür." (s. 232) Mesaj İçerik ve Tasarımı: Afet mesajları manipülatif olmamalı, bireylerin ve toplulukların istek ve gereksinimlerini anlayıp, anlaşılır ve uygulanabilir bir tarzda bilgi vermelidir. Mesaj tasarımında çerçeveleme, sayısal verilerin sunumu ve risk-fayda ilişkisi gibi unsurlara dikkat edilmelidir. "Afet tehlike risk mesajları manipülatif değildir, olmamalıdır." (s. 243) "Mileti ve Peek tehlike ne olursa olsun uyarı ve alarm mesajlarında hedef kitlenin mesaj içeriğinden beş şeye ihtiyaç duyduğunu ifade etmektedir: Tehlike bilgisi, Konum, Yapılacak eylemler hakkında rehberlik, Zamanlama, Kaynak." (s. 252) Plan Geliştirme: Bütünleşik afet iletişim planı, yasal yükümlülükler, kurumsal zorunluluklar, bilimsel destek, zaman yönetimi ve hedef kitlenin ihtiyaçları gibi faktörleri göz önünde bulundurarak hazırlanmalıdır. Plan, tüm iletişim uygulamalarını ve değerlendirme stratejilerini içermelidir. 6. Bütünleşik Afet İletişiminde Araç Seçimi, Yöntem ve Uygulamaları İletişim Araçları: Afet iletişiminde bilgi materyalleri (broşür, kitapçık, rapor), görsel sunumlar, yüz yüze iletişim, haber medyasıyla işbirliği, teknoloji destekli iletişim (mobil uygulamalar, erken uyarı sistemleri) ve sosyal medya gibi çeşitli araçlar kullanılabilir. Dil, İçerik ve Anlatım Tarzı: Bilgilendirici materyallerin dili, içeriği ve anlatım tarzı, hedef kitlenin anlayacağı şekilde tasarlanmalıdır. Teknik terimlerden kaçınılmalı, açık, net ve somut bilgiler sunulmalıdır. Görsel unsurlarla desteklenmeli ve tekrarlar kullanılmalıdır. Uygulama Örnekleri: Hawaii ve Japonya'daki yanlış deprem alarmları, doğru mesaj tasarımının ve iletişim prosedürlerinin önemini gösteren trajikomik örneklerdir. Bu tür olaylar, afet iletişiminde sürekli iyileştirme ve güncellemelerin gerekliliğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, "Afet Odaklı İletişim" adlı kitap, afetlere karşı dirençli bir toplum inşa etmek için bütünleşik bir iletişim yaklaşımının önemini vurgulamaktadır. Bu yaklaşım, tüm afet aktörlerinin katılımıyla, güvenilir, şeffaf ve kesintisiz bilgi akışını hedeflemekte, afet okuryazarlığını geliştirerek toplumun afetlerle baş etme kapasitesini artırmayı amaçlamaktadır. ... Devamını Oku