Kırımçak Türkçesi Sözlüğü: Kırımçak Türkleri ve Diline Genel Bakış Yazar: Doç. Dr. Nesrin GÜLLÜDAĞ Yayın Yılı: 2023 Yayıncı: Hiperyayın 1. Kırımçak Türkleri: Kimlik ve Tarihçe Kırımçak Türkleri, Kırım'ın en eski ve yerli Türk halklarından biridir. Günümüzde farklı coğrafyalara dağılmış olsalar da, ana yurtları Kırım'dır ve küçük bir cemaat halinde Kırım Akmescit'te yaşamaktadırlar. İlk Resmî Kayıt: Kırımçak adına ilk kez 1859 tarihli Rus arşiv belgelerinde rastlanmaktadır. Ancak, 1783'ten itib aren yapılan nüfus sayımlarında kayıtlara geçtikleri bilinmektedir. Hazar Kökeni: Yazar Doç. Dr. Nesrin GÜLLÜDAĞ'a göre, "Kırımçaklar, Türk tarihinde önemli bir yeri bulunan Hazarların torunları, onların mirasçıları ve devamıdır." Musevilik Bağlantısı: Kırımçaklar, Türk Dünyası içerisinde Musevi olmalarıyla dikkat çekerler. Karaylardan farklı olarak Tevrat'ın yanında Talmut'u da kabul etmişlerdir. "Kırımlı Musevîler olarak da bilinen Kırımçaklar asıl adını Kırım yarımadasından alır." Adlandırma: "Kıpçak, Kırımçak, Kolançak kelimelerinin sonundaki 'çak' sözü ise bu civarda yaşayanlar anlamına gelip, Kırımçak teriminin esası Kırım + Türkçe küçültme anlamı taşıyan çak’tan oluşur. Kırım sakini, Kırımda oturanlar anlamındadır." Göç ve Dağılma: İkinci Dünya Savaşı sırasında Kırım işgal edildiğinde, zulümden kaçarak Amerika, Filistin, İsrail, Arjantin, Almanya, Rusya gibi farklı ülkelere dağılmışlardır. Nüfus Durumu: Sayıları oldukça azdır. 1941 sayımında yaklaşık 8000 olan nüfusları, 1959'da 1500-2000'e gerilemiş, 1989 SSCB nüfus sayımına göre ise sadece 1448 kişidir. 2. Kırımçak Türkçesi: Dilbilimsel Özellikler ve Tehditler Kırımçak Türkçesi, Türk dilinin Kıpçak grubuna aittir ve Karay Türkçesi ile Kırım-Tatar Türkçesi gibi dillerle benzer özellikler taşır. Ancak, ciddi bir yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Dil Grubu: "Kırımçak dili, Türk dilinin Kıpçak özelliklerini taşır." Mevcut Durum: "Az sayıda Kırımçak Türkçesi konuşurunun sözlü muhayyilesinde yaşayan dil, günümüzde unutulma ve yok olma tehlikesi ile karşı karşıyadır." Bu durumun başlıca nedenleri: Yeterli ölçüde basılı/yazılı kaynağın olmaması. Eğitim dili olmaması. Gençlerin büyük kısmının ana dillerinde konuşmaması ve Rus diline yönelmesi. "Şu anda sadece birkaç yaşlı Kırımçak ana dilini kullanmaktadır. Orta yaşlardaki neslin önemli bir kesimi bu dili az çok bilmekte fakat nadiren kullanmakta yeni nesil ise bu dili neredeyse hiç bilmemekte ve gençlerden Rus diline kayış ortaya çıkmaya başlamıştır." Kelime Kadrosu:Büyük bir kısmı Türkçe kökenlidir. Hatta Eski Türkçedeki bazı kelime biçimlerini korumuştur, örneğin: "yımşaq 'yumuşak', yalıñız, isin- 'ısın-', tamır 'kök, damar', sipir- 'süpür-', men 'ben', min- 'bin-', miyi 'beyin', yip 'ip', yıgla- 'ağla-', qurqaq 'kurak' gibi." Türkçe sözcüklerden sonra en fazla Arapça ve Farsça kökenli sözcükler bulunur (örn: inad, mektub, bazar, duşman). Ayrıca, az sayıda Fransızca, Yunanca, İtalyanca, İngilizce ve Rusça alıntı kelimeler de mevcuttur. Dinî Terminoloji ve Alfabe:Dinî terminoloji ile ilgili kelimeler İbranice'den alınmıştır. asırdan önceki Kırımçak metinleri İbrani alfabesiyle kaleme alınmıştır. Dinî literatürleri genellikle eski İbrani dua çevirileridir ve bu çeviriler Kırımçak anadilindeki eski biçimlerini içermektedir. 1936'dan sonra Kiril alfabesini kullanmışlardır. yüzyıldaki ders kitaplarında Latin alfabesi kullanılmıştır. Kırımçak alfabesi 32 harften oluşur. Örnek İbranice terimler: şabat kün “cumartesi günü”, genihom “cehennem”, piyut “dua”, mazon, “ekmek”, tkun “matem töreni”, minyan “sinagogda dua etmek için gereken 10 erkek”, galaxa “yahudilerin yazılı kanunları”. Ağız Özellikleri: Türkiye Türkçesi halk ağızlarında halen kullanılan "bıltır 'geçen yıl', eşne 'aşina', mışıq 'pisik', arıq 'karık, su yolu' gibi örnekler" Kırımçak Türkçesi'nde de varlığını korumaktadır. 3. Sözlük Çalışmasının Önemi Doç. Dr. Nesrin GÜLLÜDAĞ'ın bu sözlük çalışması, Kırımçak Türkçesi'nin yok olma tehlikesiyle karşı karşıya olduğu bir dönemde dilin korunmasına ve Türklük bilimine katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Amacı: "Çalışma, Kıpçak grubu Türk dilleri ve Kırımçak Türkçesi çalışanlara yardımcı olması amacıyla hazırlanmıştır." Metin Tabanlı Yaklaşım: Sözlük, başlıca D. İ. Rebi-V. M. Lombrozo'nun "Krımçaxlar" adlı eseri (2000) ve İ. S. Kaya'nın "Qrımçaq Mekteblerının Ekıncı Sınıfına Mahsus Oquv Kıtabı" (1930) gibi mevcut basılı metinler temel alınarak hazırlanmıştır. Ayrıca, Kırımçak Türklerinden derlenmiş sözcükler de (540 kelimelik) kullanılmıştır. Kapsam: "Sözlük, yaklaşık 6000’i aşkın madde başı sözcükten oluşmaktadır." Kelimelerin Türkçe karşılıkları verilerek Kırımçak Türkçesi'nin söz varlığının ortaya çıkarılması hedeflenmiştir. Yazım Farklılıkları: Metinlerde fonetik, imla ve kullanılan alfabe bakımından farklılıklar olduğu belirtilmiştir. Bu durum, "Kırımçak Türklerinin edebî dillerinin olmayışı, oturmuş bir imlâlarının olmaması, yazılı eserlerinin az olması veya bu eserlerin farklı coğrafî bölgelerde yazılmış olması gibi sebeplere dayandırılabilir." Koruma Vurgusu: "Kırımçaklar, günümüzde sayıları gittikçe azalan ve hızla yok olmaya doğru giden bir topluluk haline gelmiştir. Ancak, bu toplum Türk milletinin bir parçasıdır ve kültürel değerlerinin korunması gerekmektedir." Bu bilgiler, Kırımçak Türkleri'nin özgün kimliği, dillerinin özellikleri ve karşı karşıya oldukları zorluklar hakkında kapsamlı bir anlayış sunmaktadır. Sözlük çalışması, bu zengin kültürel mirasın gelecek nesillere aktarılmasında kritik bir rol oynamaktadır. ... Devamını Oku