1. Genel Bakış ve Temel Çıkarımlar Kaynaklar, küresel ısınmanın artan etkisiyle doğal afetlerin daha sık ve yıkıcı hale geldiğini, bu durumun mevcut teknolojik, bilimsel ve yönetimsel yaklaşımların yetersiz kaldığını ortaya koymaktadır. Medya, afet ve kriz zamanlarında hayati bir bilgi kaynağı olmakla birlikte, bilginin akışı, doğruluğu ve toplumsal algı üzerindeki etkisi kritik bir öneme sahiptir. 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri, medya ve iletişimin afet yönetimindeki rolünü yeniden düşün me ihtiyacını somut bir şekilde göstermiştir. Kitap, depremin sadece bir felaket değil, aynı zamanda medya aracılığıyla şekillenen toplumsal anlatıların ve mitlerin bir yansıması olarak ele alınması gerektiğini vurgulamaktadır. Temel çıkarımlar şunlardır: İletişim Kesintileri ve Dezenformasyon: Depremlerde GSM operatörlerinin ve enerji hatlarının zarar görmesi iletişimi kesintiye uğratmış, konum bildirme ve yardım çağrılarında aksaklıklara yol açmıştır. Ayrıca, kaynağı sorgulanmayan veya kasıtlı olarak üretilen yanlış bilgiler (dezenformasyon) kaos ve karışıklığa neden olmuştur. Medyanın Rolü: Medya, afet anlarında sadece haber kaynağı değil, aynı zamanda hikaye anlatıcısı ve kamuoyunun duygusal/düşünsel yönelimlerini belirleyici bir aktör olarak öne çıkmıştır. Ancak, afet haberciliğinde politizasyon, dezenformasyon ve etik eksiklikler sorun teşkil etmektedir. Afet Yönetişimi ve İletişim Paradigması: 1999 Marmara depremlerinden bu yana Türkiye'de afet yönetiminde merkeziyetçi/bürokratik yaklaşımdan "risk odaklı, çok aktörlü ve işbirliklerine dayalı afet yönetişimi" anlayışına geçiş zorunluluğu hissedilmiştir. Ancak, 2023 depremleri bu geçişin tam anlamıyla başarılamadığını, eşgüdüm ve koordinasyon sorunlarının devam ettiğini göstermiştir. "Afet yönetişimi, çok aktörlü ve çok katmanlı bir iletişim sistem planlaması ve yönetimine ihtiyaç duyar." Sosyal Medyanın Çift Yönlü Etkisi: Sosyal medya platformları, afet sırasında yardım çağrılarını, ihtiyaç duyurularını ve koordinasyonu kolaylaştırarak "dayanışma"nın sembolü haline gelmiştir. Ancak, aynı zamanda dezenformasyonun hızla yayıldığı, kutuplaşma ve nefret söylemlerinin ortaya çıktığı bir ortam da olmuştur. Hyperlocal Medyanın Potansiyeli: Yerel ve hiperyerel medya platformlarının, afet anında ve sonrasında bölgesel bilgi akışını sağlamada, dayanışma ağları kurmada ve yardımların koordinasyonunda kritik bir rol oynama potansiyeli vurgulanmıştır. Gösterişçi Duyarlılık: Afetler, bazı birey ve kurumlar için "gösterişçi duyarlılık" sergileme alanı haline gelmiş, samimiyetsiz taziye mesajları veya yardım teşhirleri etik tartışmaları beraberinde getirmiştir. 2. Ana Temalar ve Detaylar 2.1. Afet Yönetişimi ve İletişimi Yeniden Düşünmek (Selma Koç Akgül) İletişim Ağlarındaki Stres: Depremlerin iletişim ağlarında kesintilere ve kopukluklara yol açması, bireylerde korku, panik ve kaygıya neden olmuştur. Özellikle 6 Şubat depremlerinde GSM operatörlerinin zarar görmesi, haberleşmeyi aksatmıştır. Kaynak belirtmektedir ki, "Konum bildirme ve yardım çağrılarında sosyal ağ platformlarının yoğun, ancak doğru ve etkin kullanılamadığı gözlenmiştir. Kaynağı sorgulanmadan ya da kasıtlı olarak üretilen yanlış bilgiler karışıklığa neden olmuş, teyit odaklı editöryal medya yaklaşımlarına ve teyit kültürüne hayati ihtiyaç duyulduğu bu süreçte en çok dile getirilen konular olarak dikkat çekmiştir." Yönetişim Kavramı: Afet yönetiminde merkeziyetçilikten uzaklaşarak, kamu kurumları, özel sektör ve sivil toplum kuruluşları arasında işbirliğini ve koordinasyonu artıran "yönetişim" anlayışının gerekliliği vurgulanmıştır. Yönetişim, "gücün nasıl kullanılacağını, kararların nasıl alınacağını ve vatandaşların veya diğer paydaşların nasıl söz sahibi olacağını belirleyen yapılar, süreçler ve gelenekler arasındaki etkileşimleri" içerir. Bütünleşik Afet İletişimi: Afet yönetim sistemindeki aktörler arasında doğru bilgi ve enformasyon akışını sağlayan, proaktif ve reaktif uygulamaları içeren sürdürülebilir kamusal iletişim faaliyetleri bütünüdür. Üç temel formda (güvenli ve koruyucu, işbirlikçi, acil durum) iletişim stratejileri tasarlanabilir. Temel Sorunlar: 6 Şubat depremlerinde yaşanan temel sorunlar arasında telekomünikasyon şebekesindeki zarar, iletişim altyapısının yetersizliği, afet aktörleri arasında eşgüdüm ve koordinasyon eksiklikleri, bilgi boşlukları, dezenformasyon, eleştiri ve nefret söylemleri sayılmıştır. Medya ve aktörlerin dijital okuryazarlık yetkinlikleri de yetersiz bulunmuştur. 2.2. Deprem ve Sürdürülebilir Afet İletişimi: Kamu Spotları Üzerine Bir İnceleme (Barış Çelik) Sürdürülebilir Afet İletişiminin Önemi: Depremler gibi yıkıcı olaylarla başa çıkmak ve zararları en aza indirmek için afet öncesi, sırası ve sonrası bilgi akışını yönetmeyi, toplulukları bilinçlendirmeyi ve dayanışmayı güçlendirmeyi amaçlayan sürdürülebilir afet iletişimi hayati öneme sahiptir. Kamu Spotlarının Rolü: Kamu spotları, afet hazırlığı ve bilinçlendirme süreçlerinde geniş kitlelere hızlı ulaşma potansiyeli ile kritik bir araçtır. Etkili kamu spotları, risk farkındalığını artırmalı, doğru davranışları teşvik etmeli ve afet sonrası toparlanmayı desteklemelidir. Türkiye Örneği: Türkiye'deki afet konulu kamu spotları, genellikle afet türlerine göre değişen önlemleri (evde alınması gerekenler, acil durum çantası, tahliye yolları) içermektedir. Ancak, bunların etkinliği, mesajın netliği, görsel/işitsel uyaranların kullanımı, güvenilirlik ve duygusal etki yaratma kapasitesiyle doğrudan ilişkilidir. Analiz Edilen Kamu Spotları:AFAD Afete Hazır Türkiye (2013): Depremin yıkıcı etkilerine vurgu yaparak, afet bilinci eğitimleriyle değerli anıların korunabileceği mesajını vermektedir. İlk 6 Saatte (2021): Deprem anında doğru davranışları (çök-kapan-tutun) ve afet sonrası iletişim kurallarını (kısa mesaj kullanımı) vurgular. Deprem Anı Ülke Tatbikatı #ÇökKapanTutun (2022): Sevdiklerini koruma güdüsü üzerinden deprem anında yapılması gereken hareketi anlatır. 6 Şubat'tan bu yana 14 milyon insanımızın kalbi... (2024): Deprem sonrası devletin yürüttüğü yeniden inşa ve normalleşme çabalarını, birlik ve dayanışma ruhunu vurgular. 2.3. Afet Haberlerinde Politizasyon Sorunu: Kahramanmaraş Depremlerinde Haber Aktörü Seçimi (Tolga Şahin) Medyanın Ekonomi Politiği ve Propaganda Modeli: Medya, pazar ekonomisi ve siyasal otoritenin sınırlandığı bir ortamda faaliyet gösterir ve haberler ideolojik ve ticari çıkarlar doğrultusunda şekillendirilebilir. Herman ve Chomsky'nin propaganda modeli, medyanın egemen seçkinlerin gündemini topluma empoze etme eğilimini açıklar. Afet Haberlerinde Politizasyon: Afet anlarında, toplumun doğru bilgiye en çok ihtiyaç duyduğu bir zamanda, medyanın politik yanlılığı ve ideolojik yaklaşımları dezenformasyona yol açabilmekte ve güvenilirliği sarsmaktadır. Gazete Analizi (Posta, Sabah, Sözcü):Aktör Seçimi: Haberlerde aktör seçimi gazetelerin ideolojik yatkınlıklarına göre farklılık göstermiştir. Sabah ve Posta, hükümet yetkililerine daha fazla yer verirken, Sözcü muhalefet temsilcilerine ve hükümeti eleştiren afetzede/uzman görüşlerine ağırlık vermiştir. Söylemler: Sabah ve Posta'da hükümetin çabalarını ve dayanışmayı öven, olumsuzlukları minimize eden söylemler öne çıkarken, Sözcü'de ihmalleri, müdahale eksikliklerini ve yolsuzluk iddialarını içeren söylemler daha sık yer almıştır. Örneğin, Sözcü'de "Türkiye seferber ama geç kalınmışlık var", "Erdoğan’ın yıkılan binalar 1998 öncesine ait sözü yalan" gibi muhalif görüşlere yer verilmiştir. Sonuç: Araştırma, medyada hakim olan ideolojik ve politik yatkınlığın afet haberlerine sirayet ettiğini, bunun da afet dönemlerinde doğru enformasyona ulaşımı zorlaştırdığını tespit etmiştir. Medyanın politik yanlılıktan arındırılmış, etkilerin nasıl azaltılabileceğine odaklanan bir habercilik anlayışı benimsemesi gerektiği vurgulanmıştır. 2.4. Kriz İletişimi, Sosyal Medya ve Doğa Kökenli Afetler: Şubat 2023 Kahramanmaraş Depremlerinde Yerel Yönetimlerin Twitter (X) Kullanımı (Betül Pazarbaşı - Faruk Çıplak) Sosyal Medyanın Rolü: Sosyal medya platformları, afetle ilgili bilgileri yaymak, eğilimleri izlemek ve paydaşlarla iletişim kurmak için yaygın olarak kullanılmaktadır. Twitter (X), kriz bilgilerini hızlıca yayınlama ve etkileşim kurma yeteneği nedeniyle tercih edilmektedir. Yerel Yönetimlerin Twitter Kullanımı: Dijital teknolojiler, hükümetlerin ve yerel yönetimlerin vatandaşlarla iletişim kurma biçimini değiştirmiştir. Afet öncesi, sırası ve sonrasında sosyal medya, erken uyarı, hızlı bilgilendirme, yardım çağrıları ve toplumsal iyileşme için kullanılmaktadır. 6 Şubat Depremleri Analizi:İlk Tweet Zamanlaması: Depremin ardından ilk tweet'ler Gaziantep'ten (26 dakika sonra) ve Şanlıurfa'dan (41 dakika sonra) gelirken, Kahramanmaraş (2 gün sonra) ve Hatay (2 gün 10 saat sonra) gibi en çok etkilenen illerde büyük gecikmeler yaşanmıştır. Bu durum, altyapısal sorunlar ve beşeri kayıplarla ilişkilendirilmiştir. Tweet Sayıları ve İçerik: Deprem sonrası tweet sayılarında belirgin bir artış gözlemlenmiştir. Şanlıurfa (424 tweet) ve Gaziantep (291 tweet) gibi iller yoğun aktivite sergilerken, görsel içerik (fotoğraf, video) kullanımı öne çıkmıştır. İçeriklerde "hizmet" (yemek, barınma, sağlık), "duyuru/açıklama" ve "ziyaret" gibi kategoriler baskın olmuştur. Aktör Dağılımı: Tweetlerde yerel yönetim görevlileri (belediye/belde görevlileri, belediye başkanları) en sık görülen aktörler olmuştur. Bakanlar/bakanlıklar, cumhurbaşkanlığı ve AFAD/Kızılay gibi ulusal aktörler de önemli bir varlık göstermiştir. Etkileşim Oranları: Hatay (82.5K) ve Gaziantep (73.7K) en yüksek etkileşim oranlarına sahipken, Kilis (0.65K) ve Osmaniye (1.20K) gibi şehirlerde düşük etkileşim gözlemlenmiştir. Sonuç: Çalışma, belediyelerin deprem sonrası Twitter kullanım oranlarının arttığını, kriz iletişiminde aktif rol aldıklarını ancak etkileşim düzeylerinin illere göre değiştiğini göstermiştir. Kaynak eksikliği, dijital beceri eksikliği ve sosyal medyaya yönelik kısıtlamaların benimseme oranlarında farklılıklara yol açtığı vurgulanmıştır. 2.5. 06 Şubat Kahramanmaraş Depremlerinden Sonra Twitter ve Twitter'ın Ölümü (Burcu Asena Salman) Deprem ve Sosyal Medya: 6 Şubat depremleri, Türkiye'de sosyal medyanın arama-kurtarma ve koordinasyon için ne kadar etkin kullanılabileceğini göstermiştir. Ancak, dezenformasyon gerekçesiyle Twitter'a erişimin engellenmesi, kritik saatlerde haberleşmeyi aksatarak büyük bir infial yaratmıştır. Netnografik Analiz ve Temalar: Araştırma, Twitter'daki depremle ilgili trendleri ve temaları (Deprem, Şehirler, Tüm Türkiye, Yardım, Skandallar, Allah, Futbol, Enkaz Altındayım, İyiyiz/Mucize, Başsağlığı/Sahipsiz Cenazeler, Haarp/Komplo Teorileri, Borsa/Ekonomi, Ünlüler, Göçmenler, Politika, Menstrual Ürünler/Toplumsal Cinsiyet, Yağma/Hırsızlık, Üniversiteler) incelemiştir. Onarıcı Söylem Teorisi Perspektifi:İlk Tepki: Depremin ardından hızlıca şehir isimleri ve yardım çağrıları trend olmuştur. Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın mesajında somut bilgiler yanında hükümet karşıtı paylaşımlara yönelik tehditler, ideal kriz iletişiminden uzak kalmıştır. Haluk Levent ve Mansur Yavaş gibi aktörlerin empatik ve yapıcı iletişimi olumlu örnekler olarak gösterilmiştir. Acil Durum Değerlendirmesi: Enkaz altındaki binaların çöküş anlarının videolu paylaşımları durumun ciddiyetine dikkat çekmiş, bölgedeki ihtiyaçlar sosyal medya üzerinden belirlenerek yardım başlatılmıştır. Suçluların Tespiti: Twitter'da platformun kapatılması, devlet ve ordunun yardımlarının gecikmesi, yolsuzluklar, liyakatsiz atamalar gibi konular gündeme gelmiş ve sorgulanmıştır. Ancak, yaptırım uygulanmadığı için "Dünyanın en sağlam binaları değil ama dünyanın en sağlam koltukları bizde!" gibi ironik söylemler ortaya çıkmıştır. İyileşme ve Affetme / Islah Etme ve Yeniden İnşa / Normalleşme: Kaynak, kriz iletişiminin yetkililer tarafından doğru yönetilemediğini, iyileşme, affetme ve yeniden inşa süreçlerinin "telaşla atlandığını" ve gündemin seçim propagandasına dönüştürüldüğünü belirtmektedir. "Önce yasımızı tutalım!" çağrılarına rağmen normalleşme çabaları toplumsal bir çatışmaya yol açmıştır. Sonuç: Kriz iletişimi tek bir merkezden etkili yönetilememiş, siyasi liderler seçim propagandasına odaklanmıştır. Profesyonel bilgi ve deneyim eksikliği, koordinasyon sorunları ve halkın güvenini sarsan söylemler kriz yönetimini olumsuz etkilemiştir. 2.6. Afet İletişiminde Hiperyerel İlişkilerin ve Hiperyerel Medya Platformlarının Rolü (Revşan Şen) Medyanın Sorumluluğu: Medya, afet öncesi risk bilinci oluşturma, afet sırası hızlı ve doğru bilgi paylaşımı, afet sonrası toparlanmayı destekleme gibi kritik rollere sahiptir. Ancak geleneksel medya genellikle afet sonrası "yara sarma"ya odaklanmaktadır. Sosyal Medyanın Potansiyeli: Sosyal medya, karşılıklı etkileşimi anlık kılması, geniş kitlelere ulaşması ve dayanışma ağlarını kolaylaştırmasıyla afet iletişiminde vazgeçilmez bir araç haline gelmiştir. Hyperlocal Medya: Afetin etkilediği veya etkileme riski olan sınırlı ve küçük coğrafi alanlara odaklanan medya biçimidir. Yerel halkın birinci ağızdan bilgi aktarımını sağlar. Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ve Sosyal Medya Entegrasyonu: Haiti depreminde kullanılan Ushahidi platformu gibi araçlar, yerel halkın coğrafi bilgilerini ve olayları metin/fotoğrafla paylaşarak insani yardım ekipleriyle koordinasyonu sağlamıştır. Nepal depreminde Twitter verilerinin GeoViewer ile analiz edilmesi, afet anındaki olayların eş zamanlı takibini ve ihtiyaç bölgelerinin tespitini mümkün kılmıştır. Sosyal Üçgenleme (Social Triangulation - ST): Afet iletişiminde hiperyerel sosyal medya kullanıcılarını ve bilgi kaynaklarını tespit etmeye yönelik bir yöntemdir. Yerel bilgi kaynakları, influencerlar ve yerel dernekler gibi aktörlerin bir araya gelmesiyle, bölgedeki ihtiyaçların hızlıca belirlenmesi ve desteklerin ulaştırılması sağlanabilir. Mekana Sadakat: Bireylerin yaşadıkları yakın çevreyle ilgili olaylara daha fazla ilgi gösterme eğilimi, afet anlarında hiperyerel bilginin önemini artırmaktadır. Afet bölgesine en yakın konumda üretilen sosyal medya içeriği, afetle en güçlü ilişkiye sahip olacaktır. Sosyal Sermaye ve Dayanıklılık: Yüksek sosyal sermayeye sahip toplulukların afetlerde hayatta kalma oranları daha yüksek olmakta ve toparlanma süreçleri daha hızlı gerçekleşmektedir. Hiperyerel medya platformları, bu sosyal sermayeyi güçlendirme potansiyeline sahiptir. Sonuç: Hiperyerel medya platformlarının, coğrafi bilgi sistemleri ile entegrasyonu sayesinde afet anında ve sonrasında bilgiye erişimi artırarak dayanışma ağlarını güçlendirdiği, bu sayede hazırlık ve müdahale süreçlerinin iyileştirilebileceği vurgulanmaktadır. 3. Ana Fikirlerin Birleştirilmesi Kaynaklar, 6 Şubat Kahramanmaraş depremleri özelinde afet iletişiminin çok boyutlu ve karmaşık yapısını gözler önüne sermiştir. Temel ortak noktalar şunlardır: İletişimin Hayati Rolü ve Zafiyetleri: Afet anlarında doğru, hızlı ve güvenilir bilgi akışı can kurtarıcıdır. Ancak, 6 Şubat depremlerinde yaşanan altyapısal hasarlar, iletişim kesintileri ve dezenformasyon sorunları, bu hayati akışın ne kadar kırılgan olduğunu göstermiştir. Yönetişim İhtiyacı: Merkeziyetçi afet yönetiminden çok aktörlü, risk odaklı ve işbirlikçi bir "afet yönetişimi" anlayışına geçişin gerekliliği hem teorik olarak vurgulanmış hem de uygulamadaki eksiklikleri 2023 depremleriyle yeniden ortaya çıkmıştır. Kurumlar arası koordinasyon, yetkinlik ve ortak politika vizyonu eksiklikleri dikkat çekmiştir. Sosyal Medyanın Paradoksu: Sosyal medya, bir yandan halkın kendi kendine organize olduğu, yardım çağrılarının yapıldığı ve dayanışmanın büyüdüğü bir alan olarak eşsiz bir rol oynamıştır. Diğer yandan, yanlış bilginin hızla yayılması, kutuplaşma ve siyasi manipülasyonun aracı haline gelmesi ciddi sorunlara yol açmıştır. Twitter'ın (X) erişim engeli bu paradoksun somut bir örneğidir. Medyanın Politizasyonu ve Etik Sorumluluk: Geleneksel medya kuruluşlarının yayın politikaları ve ideolojik yaklaşımları, afet haberlerine de yansımış, aktör seçimlerinde yanlılıklar gözlemlenmiştir. Bu durum, medyanın güvenilirliğini sarsmış ve "afet haberciliği"nde etik değerlere ve toplumsal sorumluluğa olan ihtiyacı artırmıştır. Hyperlocal Yaklaşımın Önemi: Geniş ölçekli afetlerde dahi, en temel ve hayati bilgilerin yerel, hatta "hiperyerel" düzeyde üretilmesi ve paylaşılması, müdahale ve iyileşme süreçlerinin başarısı için kritik öneme sahiptir. Coğrafi bilgi sistemleriyle entegre sosyal medya platformları, bu yerel bilgiyi küresel dayanışma ağına aktarabilme potansiyeli taşımaktadır. "Gösterişçi Duyarlılık" Eleştirisi: Afet gibi toplumsal trajedilerin, bazı birey ve kurumlar tarafından kendi imajlarını veya statülerini artırma aracı olarak kullanılması, yani "gösterişçi duyarlılık" sergilenmesi, samimiyetsizlik ve etik bir sorun olarak değerlendirilmiştir. Sonuç olarak, 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri, Türkiye'nin afet yönetimi ve iletişim stratejilerinde köklü değişikliklere gitme, dijital altyapısını güçlendirme, medya profesyonellerini afet haberciliği konusunda geliştirme ve toplumsal direnci artıracak bütünleşik afet iletişimi modelleri oluşturma zorunluluğunu bir kez daha gözler önüne sermiştir. ... Devamını Oku