Gazeteciler için afet zamanlarında kapsamlı bir rehber niteliğindeki "Sürdürülebilir Afet İletişiminde Gazetecinin El Kitabı", etik gazetecilik sorumluluğu ile doğal afetlerin haberleştirilmesinin zorluklarını ele almaktadır. Kitap, afet haberlerinin nasıl doğru, nesnel ve etik bir iletişim perspektifinden aktarılacağına dair pratik bilgiler sunmaktadır. Yazarlar, gazetecilerin toplumsal bilinci artırması, felaket travmasının hızlıca atlatılması ve "yeni normalin" inşa edilmesine katkıda bulunma sı gerektiğini vurgulamaktadır. Kitap, 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremlerinde hayatını kaybeden gazetecilere ithaf edilmiştir. Ana Temalar ve Önemli Fikirler/Gerçekler: Afet Kavramı ve Türleri: Afetler, fiziksel bir olgu olmanın yanı sıra, bireyler ve toplumlar için önemli sosyal, psikososyal, kültürel ve ekonomik sonuçlar doğuran çok disiplinli bir kavramdır. "Neden değil bir sonuçtur." Afetler, sosyo-ekonomik ve kültürel alanda büyük zarar veren doğa ve insan kaynaklı olgular karşısında birey veya toplumun kendi imkan ve kaynaklarının yetersiz kalması durumudur. Meteorolojik Kökenli Afetler: Hava değişikliklerine bağlı olup, bilimsel yöntemlerle tahmin edilebilir (sel, erozyon, iklim değişikliği, kuraklık, çığ). Doğa Kökenli Afetler (Jeolojik): Oluş zamanı tam olarak bilinemeyen, ancak büyük yıkımlar yapabilen afetlerdir (depremler, volkanik patlamalar, heyelanlar). Türkiye bir deprem ülkesidir. İnsan Kaynaklı Afetler: İnsan neslinin hayatta kalma mücadelesi veya hırsları yüzünden sebep olduğu afetlerdir (savaşlar, iç çatışmalar, göç, açlık, terör, endüstriyel kazalar, salgın hastalıklar). Afetlerde Savunmasızlık ve Risk: Afetlerde savunmasızlık, birey veya toplumun olası bir afetin etkilerine karşı koyma gücünden yoksun olması durumudur. Hızlı ve çarpık kentleşme, fakirlik, nüfus artışı, yapı denetimsizliği ile bilinç ve bilgi yetersizliği, savunmasızlığı artıran faktörlerdir. "Afet Tehlikesi": Can ve mal kayıplarına yol açan olayın belirli bir yerde ve zamanda olma olasılığıdır. "Afet Riski": Belirli bir zamanda can kaybı, yaralanma veya hasara yol açabilecek potansiyel tehlikelerdir. Afet İletişim Ekolojisi ve Medyanın Rolü: Afet iletişimi, afet döngüsüne paralel olarak afet aktörleri arasında kesintisiz ve güvenilir doğru bilgi akışının sağlanmasıdır. "Sürdürülebilir olması toplumların savunmasızlığının yanı sıra eşgüdüm, koordinasyon ve can kaybıyla birlikte ekonomik zararlarının azaltılması noktasında hayati önem taşır." Medya, afet iletişim ekolojisinin önemli bir parçasıdır ve afetlerin akut dönemlerinde en hızlı refleks veren kurumdur. Afet haber ekolojisi, gazetecilerden haber kaynaklarına, ileti ve görsel tasarımından haberin okura ulaşımına kadar pek çok unsuru içerir. Medyada oluşan söylem ve mitler, afet kültürü ve davranış modellerini etkiler. Medya, afetlerin akut döneminde yıkımın boyutu ve can kayıplarına göre gündeminin tamamını afet haberlerine ayırır, ancak iyileşme safhasında haber sayısında büyük düşüş yaşanır, bu da sürdürülebilir afet iletişimi için olumsuz bir durumdur. Dijital platformlardaki bilgi kirliliği, yanlış bilgilerin ve komplo teorilerinin hızla yayılmasına neden olabilir, bu da belirsizliği ve kaygıyı artırabilir. Afet Zamanlarında Gazetecilik ve Etik: Gazetecilerin afetlerdeki rolü kritik olmakla birlikte, saha deneyimleri, duygusal travmalar ve etik ikilemler göz ardı edilmemelidir. Afet gazeteciliği, bilinen haber değerleri ve evrensel etik ilkeler yanında bilim ve ortak akıl temelli haber üretimi için bir kamu sorumluluk modeli olarak düşünülmelidir. Gazeteciler, "gerçekte davetsiz misafir değil, yardım çığlıklarının sesi" olarak kabul edilmelidir. Halk, afet zamanlarında gazetecileri önemli bir bilgi kaynağı olarak görmektedir. Dijital Medya ve Afet Haberciliği: Dijital medya, felaket haberlerinin aktarılma ve tüketilme biçiminde devrim yaratmıştır. Anında raporlama, gerçek zamanlı hikayeler ve küresel erişim sağlar. Ancak, "Dijital medyanın yükselişi, çevresel ve küresel iletişimin yaygınlaşması etik ihlallerin de çoğalmasına yol açmaktadır." Etik İlkeler: Gazeteciler, doğruluk, hassasiyet, mahremiyete saygı, şeffaflık, duyarlılık, mantıklılık, adalet, güvenlik ve önlem ilkelerine bağlı kalmalıdır. "Yaralanmalar, ölümler ve kişisel kayıplar gibi hassas ayrıntıları bildirmek hayatta kalanlar ve aileleri için travmatik olabilir. Bu nedenle gazeteciler, bu tür detayları hassasiyetle ve saygıyla haber yapmaya özen göstermeli, ama aynı zamanda afeti doğru ve kapsamlı bir şekilde aktarmayı sürdürmelidir." Sansasyonellik ve sömürüden kaçınılmalı, güvenilir kaynaklar kullanılmalıdır. "Afet = ticaret = siyaset mantığından vazgeçmelidir." Mahremiyet, veri koruma ve gizlilik esastır. Özellikle çocukların ve dezavantajlı bireylerin görüntüleri izinsiz kullanılmamalı, acı "meta haline" getirilmemelidir. Gazeteciler, kendilerini ve başkalarını riske atmamak için güvenlik önlemleri almalıdır. Afet bölgesinde fiziksel ve psikolojik olarak kendini korumayı bilmelidir. Gazeteciler, "veri gazeteciliğinin yanı sıra araştırmacı gazeteciliğin uzmanlık alanlarından mutlaka yararlanmalıdır." Haber Kaynaklarının Seçimi ve Yazma Becerileri: Haber kaynağı seçimi ve içeriğin tasarımı, gazetecinin afet okuryazarlığı yetkinliği, deneyimleri ve medya kuruluşunun yayın politikasına göre değişebilir. Gazeteciler, haberin birden fazla tarafı olduğunu bilmeli ve sürekli öğrenmeye açık olmalıdır. Haber yazımında "Kim, kime ne, ne zaman, nerede ve nasıl" sorularının yanıtları belirleyici olmalıdır. Kısa ve net cümleler kullanılmalıdır. Afet haberlerinde amaç, merak ve endişenin giderilmesi, can kayıplarının önüne geçilmesi ve müdahale kapasitesinin artırılması olmalıdır. Birincil kaynaklar (devlet kurumları, yerel yönetimler, güvenlik güçleri, ulusal/uluslararası haber ajansları, üniversiteler, STK'lar, meslek odaları, afetzedeler) doğru ve güvenilir bilgi için önemlidir. Afetzedelerle röportaj yapılırken yaşadıkları travma ve acı göz önünde bulundurulmalı, "Görüşlerinin alınması ve fotoğraflarının kullanılması gerekir." Gazeteciler, haber kaynaklarının uzmanlığını araştırmalı ve kamunun merak ettiği soruları bilmelidir. 6 Şubat Depremleri Özelinde Gazeteci ve Öneriler: 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri, medya ve gazetecilik açısından önemli dersler sunmuştur. Haber İçerik ve Sunumları: "Sansasyonel" haber başlıklarından ve korku/panik yaratacak kelimelerden kaçınılmalı. Dramatik kurgu ve hikayeleştirmeden uzak durulmalı. Çocukların yüzleri açıkça kullanılmamalı, aile onayı alınmalıdır. Manipülatif ve ideolojik yanlı görsellerden kaçınılmalıdır. Haber Dili, Nefret Söylemi ve Dezenformasyon: Gazeteciler, kendi güvenliklerini sağlamalı ve arama-kurtarma çalışmalarını engellememelidir. "Neden oldu?" sorusu unutulmamalıdır. Acının "pornografisini yapmadan" doğru ve tarafsız aktarım sağlanmalıdır. Enkaz altından çıkarılan kişilere travmayı tetikleyici sorular sorulmamalıdır. Ayrıştırıcı ve kutuplaştırıcı dil kullanılmamalı, nefret suçu işlenmemelidir. "Mucize, umut" gibi kelimelerden kaçınılmalıdır. Kaynak Seçimi ve Röportaj: Uzman görüşleri ve resmi kurum açıklamaları esas alınmalıdır. Teyit edilmemiş hiçbir bilgi kullanılmamalı, dezenformasyonla mücadele edilmelidir. Gazetecilerin Görüşleri (Önemli Çıkarımlar):Meral Danyıldız (Sözcü TV): Afet öncesi bilgilendirici haberler yapılmalı. Medya kuruluşlarının çoğu tıklanma kaygısıyla etik kodları göz ardı ediyor. Medyanın neyi görüp neyi görmediği önemli. Esra Tokat (Kısa Dalga): Türkiye afet riski yüksek bir ülke, bu yüzden afet gündemi sürekli hale getirilmeli ve günlük yaşama entegre edilmeli. Medyanın eğitici misyonu öne çıkarılmalı. Alternatif medya, kamu yararı gözeterek insanların sorunlarını aktarmaya çalışıyor. Japonya, afet hazırlığı konusunda başarılı bir örnektir. Rabia Çetin (Bağımsız Gazeteci): Türk gazeteciliği "sürdürülebilir afet iletişimi" kavramına yabancı. Ana akım medya, 6 Şubat depremlerinde "mucize kurtuluşlar haberciliği" ötesine geçemedi. İletişimin sürdürülebilirliği için teknik altyapı ve devletin "müsaadesi" (bant daraltma gibi uygulamalara gidilmemesi) gerekiyor. Doğru, teyitli ve sakin habercilik esas olmalı. Ayşegül Karagöz (Medyascope): Medya, afet haberlerinde boyut ve can kayıplarına yoğunlaşıyor, ancak iyileşme aşamasına odaklanmıyor. Gazeteciler çok yönlü bakış açısıyla hareket etmeli. Afet öncesi eğitimler ve ilk yardım eğitimleri gazetecilere verilmeli. Hamza Çiftçi (TRT): Afet konusunun sürekli gündemde tutulması, uzmanlarla röportajlar yapılması önemlidir. Telekomünikasyon şirketleri 6 Şubat depremlerinde başarısız oldu, radyo ve televizyonun önemi arttı. Resmi kaynaklar ve kurumsallaşmış haber kanalları sosyal medyada kaynak olarak alınmalı. Doğrulama kuruluşları takip edilmeli. Önerilen Yapılar: "Bütünleşik Afet İletişim Koordinasyon Kurulu (BAİK)" gibi bir çatı yapıya ihtiyaç olduğu vurgulanmıştır. Bu yapının, gazetecilerin eğitimini, bilinçlendirilmesini ve etik kodların uygulanmasını sağlaması beklenmektedir. Gelecek Öngörüleri: İklim değişikliği ve küresel ısınmanın yaratacağı yeni afet potansiyelleri düşünüldüğünde, gazetecilerin doğru, nesnel ve etik habercilikle topluma rehberlik etmeye devam etmesi gerektiği belirtilmiştir. "Önlenebilir ölümlerin olmaması ve dezenformasyonla mücadele içinde afetlerde ne zaman, neyi, nerede söyleyeceğini bilen uzman gazetecilerin toplumun ışığı olmaya devam edeceği" vurgulanmıştır. ... Devamını Oku