1. Giriş ve Amaç Bu belge, Dr. Talip ÖZDEMİR'in "Okul Öncesi Çocuklar Boyutuyla Değerler Eğitimi" adlı kitabından alınan alıntılarla, değerler eğitiminin kavramsal çerçevesini, önemini, özelliklerini, türlerini, ilgili kuramları, yaklaşımları, kullanılan yöntemleri ve temel ilkelerini özetlemektedir. Kitap, özellikle okul öncesi dönemde değerler eğitiminin çocukların karakter ve kişilik gelişimindeki kritik rolünü vurgulamaktadır. 2. Ana Temalar ve Önemli Fikirler 2.1. Değer Kavramı ve Önemi Tanım: Değerler, bir toplumda neyin önemli olduğunu, bireylerin nasıl yaşamaları gerektiğini ve nelerin tercih edilmesi gerektiğini içeren olgulardır. "Değerler, inanç içeren olgulardır. Bireylerin yaptıklarını içselleştirmelerini sağlamaktadır. Tüm alanlarla ilgilidir ve alanların kendine ait değerleri bulunmaktadır. Değerler farklı içeriğe sahip olsa da bir şekilde ilgili toplumun kültürünü temsil etmektedir." (s. 15) Eğitimdeki Rolü: Değerler eğitimi, öğrencilerin bütün olarak yetiştirilmesi ve sosyal yaşamda başarılı olabilmeleri için gerekli beceri, tutum ve bilgileri kazandırmayı amaçlayan programlı faaliyetler sürecidir. Okul öncesi dönemde öğretilen değerler, çocukların karakter ve kişilik gelişimleri üzerinde doğrudan etkilidir. Disiplinlerarası Yaklaşım: Değerler kavramı felsefe, sosyoloji, sosyal psikoloji ve iktisat gibi birçok bilim dalı tarafından farklı açılardan ele alınmaktadır. Bu, değerlerin insan ve toplum yaşamındaki çok boyutlu etkileşimini göstermektedir. 2.2. Değerlerin Özellikleri ve Bireysel Gelişimle İlişkisi Değerler, bireylerin pratik yönelimlerinin ürünleridir ve kalıcıdırlar. Bireylerin davranışları üzerindeki etkileri uzun sürelidir ve inançlardan oluşmaktadırlar. Değerler, dört temel özellikle bireysel gelişime katkıda bulunur: Düşünmeyi Öğrenme: Bilinçaltının tutarlı düşünme işlevini yönlendirmesi ve bireylerin yaşamlarını sürdürebilmeleri için önemli bir kazanım. Bilgiyi Kullanma: Bilginin doğru, ilişkili, eksiksiz, zamanında, güvenilir, anlaşılır ve düşük maliyetli olması, etkin kullanım için gereklidir. Dengeleme: Bireyler, yeni bilgilerle karşılaştıklarında zihinsel dengesizlik yaşayabilir ve bu dengeyi yeniden yapılandırma yoluyla sağlarlar. "Bireylerin değerlere bakış açıları, var olandan farklı olarak yeni bir durum ile karşı karşıya kalmadan önce bir denge içerisindedir." (s. 23) İletişim Becerisi Kazanma: Empati, ikna, dinleme, özür dileme, konuşma başlatma gibi becerilerin geliştirilmesi, değerler eğitiminin önemli bir parçasıdır. 2.3. Değer Türleri Kaynakta başlıca altı değer türü tanımlanmıştır: Normlar: Toplumların temel kültürel yapı taşlarıdır ve değerlerin somutlaştığı özel kurallardan oluşur. Değerler normları kapsar ve onlara kaynaklık eder. Bireysel Değerler: Sosyal kültürün bir ürünü olarak gelişir ve bireylerin zihinsel ve bilişsel yapılarının bir parçası haline gelir. Problem çözme, iletişim ve motivasyon gibi kişisel gelişimi sağlayan ilkeleri içerir. Sosyal Değerler: Sosyal hayatın tanımlanmasında kullanılır ve bireylerin, dolayısıyla toplumun düşünce, davranış ve tutumlarına yön verir. Kuşaktan kuşağa aktarılır. Evrensel Değerler: Tüm kültürlerde kabul gören ve eğitim sisteminin temel amaçlarını oluşturan değerlerdir. Özgüven, öz saygı, sosyal beceriler, demokratik yönetim anlayışı gibi unsurları destekler. "Evrensel değerler, bireylerin kişiliklerini, karakterlerini, toplum içerisinde farklılıklarla yaşayabilmeyi, iyi iletişimi, dayanışmayı, gelişmeyi, toplumsal barışı ve sürekli gelişmeyi destekleyen ortak değerlerdir." (s. 28) Kurumsal Değerler: Örgüt üyelerinin insanlarla, çevreyle ve etkileşimleriyle ilgili kabul ettikleri doğruları oluşturur. Eğitim kurumlarında yöneticiler, öğretmenler, öğrenciler ve velileri kapsayan kültürel yapıyı etkiler. Toplumsal Değerler: Toplumda bulunan kişilerin uymakla yükümlü oldukları, herkes tarafından kabul edilmiş ahlaki inançlardır. Toplumların kültürel farklılıklarıyla kendi öz değerlerini oluşturmasını sağlar ve kuşaktan kuşağa aktarılır. 2.4. Değerlerle İlgili Kuramlar Kaynakta başlıca sekiz kuram incelenmiştir: Rokeach Kuramı: Değerleri temel (nihai) ve araç (davranış tarzları) değerler olarak sınıflandırır. Değerlerin tutumlar, tutumların da davranışlar üzerinde etkisi olduğunu savunur. Hofstede Kuramı: Eğitim programlarının ulusal kültür öğelerini içerdiğini ve insanların çocukluk çağlarında belirli zihinsel programlara sahip olduğunu belirtir. Kültürel değerleri güç mesafesi, belirsizlikten kaçınma, bireyciliğe karşı toplumsallık ve erilliğe karşı dişilik boyutlarında inceler. Spranger Kuramı: İnsan tiplerini kuramsal, ekonomik, estetik, sosyal, politik ve geleneksel olmak üzere altı grupta tanımlar. Peterson ve Seligman Kuramı: Karakter güçleri kuramı ile bireylerin mutluluklarına ve yaşam doyumlarına katkıda bulunan ahlaki değerleri altı erdem kategorisinde (Bilgelik, Cesaret, İnsanlık, Adillik, Ölçülülük, Aşkınlık) ve 24 karakter gücünde toplar. "Seligman ve Peterson, davranışlar ile gözlenebilen değerler sınıflandırmasında, kişilerin iyi olabilmelerine katkıda bulunan 24 karakterlik gücü 6 erdem kategorisinde tanımlamaktadır." (s. 40) Schwartz Kuramı: Değerlerin evrensel yapısı üzerine kapsamlı bir kuram geliştirmiş ve değerleri on farklı grupta incelemiştir (Güç, Başarı, Hazcılık, Uyarılım, Özyönelim, Evrenselcilik, İyilikseverlik, Geleneksellik, Uyma, Güvenlik). F. Fichter Kuramı: Değerleri sosyal kişilik, toplum ve kültür bağlamında ele alır. Değerlerin bireylerin dikkatini önemli şeylere odakladığını, ideal davranış yollarını işaret ettiğini ve sosyal kontrol aracı olduğunu belirtir. G. Welzel ve Inglehart Kuramı: Toplumlardaki değerleri kültürel değişme bağlamında (sanayileşme öncesi, sanayileşme ve sanayi sonrası toplumlar) inceler. Nelson Kuramı: Değerleri sosyal değerler, grup değerleri ve bireysel değerler olmak üzere üç başlık altında açıklar. 2.5. Değerler Eğitiminde Yaklaşımlar Değerler eğitiminde kullanılan 16 temel yaklaşım açıklanmıştır: Telkin Etme Yaklaşımı: Belirli değerleri bireylere özümsetmeyi amaçlar. Ahlaki Muhakeme Yaklaşımı: Öğrencilerin ahlaki ilkeler geliştirmesine yardımcı olur, önemli olanın çözüme ulaşma yolu olduğunu vurgular. Değer Analizi Yaklaşımı: İnsanı muhakeme yaparak mantıklı düşünmeye yönlendirir, sosyal konuların çözümünde kanıtlarla çalışmayı teşvik eder. Kolhberg’in Adil Topluluk Okulları Yaklaşımı: Doğrudan demokrasi deneyimiyle öğrencilerin karar alma süreçlerine katılımını sağlar. Ahlaki İkilem Yaklaşımı: Öğrencilerin ahlaki ikilemleri çözme becerilerini geliştirir. "İkilemde kalan öğrenciler, genel ahlaki kurala uymayla kendi faydalarını koruma arasında kalmakta ve alacakları eğitimlere bu sorunların üstesinden gelmeleri daha kolay olmaktadır." (s. 49) Öğretme ve Öğrenme Döngüsü Yaklaşımı: Öğrenme-öğretme süreçlerini sorgulama, planlama, tartışma ve yansıtma uygulamalarıyla destekler (5E Modeli: Değerlendirme, Bilgiyi Derinleştirme, Açıklama, Keşfetme ve Dikkat Çekme). Gözlem Yoluyla Öğrenme Yaklaşımı: Öğrencilerin kendi duyu organlarıyla ve başkalarını model alarak öğrenmelerini sağlar. Eylem Öğrenme Yaklaşımı: Bireylerin davranışlarında olan değerleri esas alır ve sosyal projelere katılımı teşvik eder. Çoklu Zekâ Kuramları: Öğrenci merkezli, bireysel farklılıkları dikkate alan ve öğrencilerin çoklu zeka potansiyellerini ortaya çıkarmayı amaçlayan bir yaklaşımdır. Alan Temelli Ahlak Eğitimi Yaklaşımı: Bireylerin sosyal ilişkileri hakkındaki yargı ve anlayışların sosyal biliş alanında yapılandırılmasına destek olur. Ahlak Eğitimi Yaklaşımı: Bireylerin davranışlarının iyiliğini veya kötülüğünü denetlemelerine yardımcı olacak kural ve ilkeleri kazandırmayı amaçlar. Karakter Eğitimi Yaklaşımı: Ahlakı oluşturan alt faktörlerden biri olarak karakterin oluşumunda tavsiyelerin uygulanabilirliğini vurgular. Değer Bilinçlendirme Yaklaşımı: Bireylerin değerlerini anlamalarını, tutarlı olmalarını ve dünya/kendileri için ideal değerleri öngörmelerini hedefler. Örtük Program Yaklaşımı: Okullarda davranış kontrolü, iş birliği, dakiklik gibi becerilerin örtük yollarla kazandırıldığını belirtir. Değer Belirginleştirme Yaklaşımı: Öğrencilerin kendi değerlerine ilişkin mantıklı açıklamalar yapabilmek için düşünmelerini vurgular. Yapılandırmacı Yaklaşım: Değerlendirmeyi öğrenme sürecinin bir parçası olarak görür, bilginin bireylerin deneyimleri üzerinden yapılandırıldığını savunur (Bilişsel, Sosyal ve Radikal Yapılandırmacılık). "Yapılandırmacı kurama göre değerlendirmeler, öğrenme süreçlerinin bir parçası olmakta, bilgi paylaşımlarına imkan veren, öğrencilerin zihinsel çıkarımlarına önem veren ve öğretmen-öğrenci iş birliğine dayalı olan bir yapıyı ifade etmektedir." (s. 58) 2.6. Değerler Eğitiminde Kullanılan Yöntemler Değerler eğitiminde kullanılan 13 temel yöntem açıklanmıştır: Tartışma Yöntemi: Öğrencilerin karşılıklı düşünce ve fikir paylaşımıyla bir konuyu kavramalarını sağlar, bilişsel ve duyuşsal alanlarda etkili. İşbirliğine Dayalı Öğrenme Yöntemi: Öğrencilerin ortak bir amacı gerçekleştirmek için işbirliği yaparak çalışmasını gerektirir, ön yargıları azaltır ve problem çözme becerilerini geliştirir. "İşbirliğine dayalı öğrenme yöntemi ile öğrencilerin, birbirlerine karşı önyargıları azaltmakta, çeşitli gruplarda bulunan öğrenciler ile etkileşimde bulunabilme yetenekleri gelişmekte, problem çözebilme becerileri kazanmakta ve başarı oranları yükselmektedir." (s. 69) Proje Tabanlı Öğrenme Yaklaşımı: Öğrencilerin yaratıcılıklarını, motivasyonlarını artıran, problem çözme ve iletişim becerilerini geliştiren, gerçek hayata dayalı projelerle öğrenmeyi sağlar. Problem Çözme Yöntemi: Öğrencilerin karmaşık yaşam problemlerini bilimsel yöntem ilkelerini kullanarak çözmelerini ve kendi öğrenmelerini gerçekleştirmelerini amaçlar. Örnek Olay Yöntemi: Gerçek hayatta karşılaşılan olaylarla öğrencilerin bilgi ve beceri kazanmasını sağlar, yaşayarak öğrenme fırsatı sunar. Drama Yöntemi: Katılımcıların doğaçlama, rol oynama gibi tiyatro teknikleriyle bir olayı canlandırmasını, empati ve iletişim becerilerini geliştirmesini sağlar. "Dramada öğrenciye kazandırılacak olan hedef davranışlar uygulama ve kavrama basamaklarında daha işler durumda olmaktadır." (s. 77) Eğitsel Oyun Yöntemi: Çocukların sorumluluk bilinci, iletişim becerileri, dürüstlük, saygı ve iş birliği gibi değerleri eğlenerek kazanmalarına yardımcı olur. Gezi-Gözlem Yöntemi: Planlı ve amaçlı okul dışı ortamlarda gözlem yaparak öğrencilerin soyut bilgilerle somut durumlar arasında ilişki kurmasını sağlar. Bireysel Çalışma Yöntemi: Öğrencilerin kendi başlarına öğrenmek istedikleri durumlarda kullanılır, yeteneklerine ve ihtiyaçlarına uygun öğrenme ortamı sunar. Buldurma (Sokrates) Yöntemi: Öğrencilerin soru-cevap tekniğiyle var olan bilgilerinden yola çıkarak yeni bilgilere ulaşmalarını sağlar. Akvaryum Yöntemi: Tartışma, iş birliği, liderlik ve benlik saygısı gibi alışkanlıklar kazandırır, öğrencilerin bir çemberin ortasında fikirlerini paylaştığı bir tekniktir. 2.7. Değerler Eğitiminde Temel İlkeler Dört temel ilke değerler eğitiminin başarısı için önemlidir: Empati Kurma Becerisi: Pozitif ilişkilerin kurulmasını ve iletişim çatışmalarının engellenmesini sağlar, bireylerin sosyal çevreye uyumunu destekler. Akıl Yürütme ve Mantığı Teşvik Etme: Bireylerin doğru bilgiye ulaşmak için düşünme, sınama, gözlemleme ve çözümleme becerilerini kullanmasını sağlar. "Değer eğitimi sırasında, akıl yürütme sürecine odaklanılması, bireylerin mantıklı hareket edebilmeleri için geniş bir alan yaratmaktadır." (s. 86) İşbirliği Geliştirme: Öğrencilerin yardımlaşarak ve küçük gruplar halinde çalışarak öğrenmesini sağlar, takım ruhunu geliştirir. Öz Saygı Geliştirme: Bireylerin kendilerinden hoşlanmaları ve yeterlilikleri hakkında oluşturdukları inanç sistemlerini temel alır, kişilik oluşumuna önemli katkı sağlar. 2.8. Okul Öncesi Dönem ve Değerler Eğitimi Erken Dönemin Kritik Rolü: Okul öncesi dönemde değer eğitimi almak, çocukların kişiliklerinin gelişimi için oldukça önemlidir. Bu dönemde çocuklar, gelişimleri adına farklı yönlerinin birbirleriyle ilişkisini keşfeder ve değerlere ilişkin ilk bilgileri edinirler. "Çocuk, bir toplumun geleceğini oluşturan insan unsurunun kaynağı olmaktadır. Bir toplumun gelişebilmesi ve varlığını sürdürebilmesi içinse, çocukların iyi yetiştirilmesi gerekmektedir." (s. 88) Öğretilmesi Gereken Değerler:Nezaket: Sosyal ilişkilerin pozitif gelişimini sağlar, özgüven gelişimini destekler ve sosyalleşmeyi sağlar. Saygı: Bireylerin kendi kişilikleri ile karşılarındaki bireylerin kişilikleri arasındaki sınırları bilmesini ve aşmamasını ifade eder. Ahlaklı birey olmanın temel unsurudur. Sevgi-Hoşgörü: İnsanların farklı özellik ve fikirlerine saygı gösterme, açık görüşlü olma yeteneği. Hoşgörü, sevgiyi öğrenmenin temel unsurlarından biridir. Sorumluluk: Bireyin davranışlarının sonuçlarına sahip çıkabilmesi ve görevlerini yerine getirebilmesi. Destekleyici yaklaşımlarla çocuklarda sorumluluk hissi geliştirilir. İşbirliği-Yardımlaşma: Küçük yaşlardan itibaren verilen görevleri tamamlayabilen çocuklar, toplum kurallarını daha rahat kavrayabilirler. İşbirliği prensipleri sınıfa entegre edilmelidir. 2.9. Değerlerin Kaynakları ve Oluşumu Kaynaklar: Değerlerin kaynağı insan, toplum veya mutlak bir varlık (inançlar ve kutsal kitaplar) olabilir. Toplumda yaşayan bireylerin iletişimleriyle gelecek nesillere aktarılır. Oluşumu: Değer kavramı, toplumun çeşitli nesneleri, durumları, eylemleri ve bireyleri iyi ya da kötü biçimlerde değerlendirdikleri ölçütlerdir. Ailede başlar ve çevresel etkenlerle değişir. 2.10. Değer Gerçekleştirme Tanım: Bireylerin kendi duygularının, inançlarının, önceliklerinin ve değerlerinin farkında olmaları, zayıf ve güçlü yönlerini bilmeleri, onurlu bir yaşama sahip olmalarıdır. "Değer gerçekleştirme bireylerin, kendi değerlerini fark ederek, karar almalarına ve uygulamalarına yardımcı olmaktadır." (s. 96) Basamakları: Seçme (alternatifler arasından özgürce seçim yapma), Ödüllendirme (seçilen değerlerden tatmin olma ve cesaretlendirilme) ve Hareket (seçilen değerlere uygun davranma ve içselleştirme). 2.11. Değerlerin Eğitiminin Amacı ve Önemi Amaç: Öğrencilerin doğuştan getirdikleri iyi yönlerini ortaya çıkarmak, kişilik gelişimlerine yardımcı olmak, ideal seviyeye ulaşmalarını sağlamak ve iyi ahlak özellikleriyle donatmaktır. Önem: Bireylerin yaşam tarzını ve kişisel gelişimini (meslek seçimi, ebeveynlik gibi) derinden etkiler. Okul öncesi eğitimde kendine güven, sorumluluk, iş birliği, dürüstlük gibi değerlerin kazandırılması hayat boyu kullanılacak becerileri beraberinde getirir. 2.12. Öğretmen ve Okulun Rolü Öğretmenlerin Rolü: Değerler eğitiminin temel unsurlarından biridir. Öğrencilerin kontrolü, davranış denetimi, beceri ve kariyer gelişimi, geleceğe hazırlık ve sosyal ilişkilerin geliştirilmesi öğretmenlerin görevleri arasındadır. Öğretmenler öğrenciler için bir "rol-model"dir. "Değerler eğitimindeki en temel unsurlardan birisi öğretmenlerdir." (s. 100) Okulun Rolü: Değerler eğitiminin başarıyla tamamlanması için okulların sorumluluklarını yerine getirmesi gerekmektedir. Okullar, öğrencilere temel değerleri kazandırmalı ve onların kişilik gelişimlerini desteklemelidir. Okuldan alınan bilgilerin duygularla bütünleştirilmesi ve eyleme dökülmesi, karakterli ve iyi ahlaklı bireylerin yetişmesini sağlar. 3. Sonuç Bu kapsamlı analiz, değerler eğitiminin, özellikle okul öncesi dönemden başlayarak bireylerin ve toplumların sağlıklı gelişimi için vazgeçilmez bir süreç olduğunu ortaya koymaktadır. Değerlerin sadece aktarılması değil, aynı zamanda çocukların aktif katılımıyla, farklı yaklaşımlar ve yöntemler kullanılarak içselleştirilmesi ve davranışa dönüştürülmesi büyük önem taşımaktadır. Öğretmenler ve okullar, bu süreçte kritik bir role sahip olup, öğrencilerin empati, akıl yürütme, iş birliği ve öz saygı gibi temel ilkeleri benimsemelerine rehberlik etmelidir. ... Devamını Oku