Yazar ve Eser Hakkında Yazar: Dr. Öğr. Üyesi Özge Sinem İmrağ, Ege Üniversitesi Alman Dili ve Edebiyatı Bölümü mezunudur. Atatürk Üniversitesi'nde yüksek lisans ve doktorasını tamamlamış, Karşılaştırmalı Dilbilim, Bilgisayarlı Dilbilim ve Makine Çevirisi alanlarında çalışmalar yapmaktadır. Halen Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Alman Dili ve Edebiyatı Bölümünde görev yapmaktadır. Eser: "Almanca ve Türkçede Dil Bilgisel Zamanlar", İstanbul'da Hiperyayın tarafından 2021 yılında ba sılmıştır. Kitap, 5846 sayılı yasa hükmünce telif hakları yayınevi ve yazara ait olup, kaynak gösterilerek kısa alıntı yapılabilir. Çalışmanın temel amacı, dilbilgisel zaman biçimlerinin nasıl ifade edildiğini açıklamak yerine, geçmiş, şimdi ve gelecek zaman dilimlerinin her iki dilde de hangi dilbilgisel zamanlarla ifade edildiğini saptamaktır. Ana Temalar ve Önemli Fikirler/Olgular 1. Zaman Kavramının Tanımı ve Algılanması Zamanın Soyutluğu: Zaman, fiziksel ve dilbilgisel olmak üzere ikiye ayrılan soyut bir kavramdır. "Zaman, anlaşılması ve ifade edilmesi çok zor olan bir kavramdır. Fizik, psikoloji, felsefe, dilbilim gibi çeşitli bilim dalları zaman kavramını kendi inceleme alanlarına uygun bir şekilde çalışma alanlarına dâhil eder." Diller Arası Farklılıklar: Türkçede "zaman" kelimesi hem fiziksel hem de dilbilgisel kavramı karşılasa da, Almancada Zeit (fiziksel zaman) ve Tempus (dilbilgisel zaman), İngilizcede ise time ve tense kelimeleriyle ayrım yapılır. Evrensellik Tartışması: "Her ne kadar dil bilgisel bir ulam olarak zamanın şimdiki, geç-miş ve gelecek şeklinde bölümlemesi çok yaygın olsa da, bu ayrımın evrensel bir nitelik taşıdığını ileri sürmek mümkün değildir." Örneğin, Mandarin Çincesi, Malay, Tayca ve İbranice gibi dillerde dil bilgisine dayalı zaman sınıflandırması yoktur; zarflar aracılığıyla aktarılır. Hopi dilinde ise her türlü anlatım geniş zaman içindedir. Bölümlendirme İhtiyacı: İnsanlar, zamanın başı ve sonu belli olmayan akışkan yapısıyla başa çıkabilmek için onu dakika, saat, gün, hafta, ay, yıl gibi bölümlere ayırmıştır. 2. Dil Bilgisel Zamanların Temel Bileşenleri Konuşma Zamanı (Sprechzeit / Point of Speech): Konuşucunun ifadesini nesnel zaman doğrusunda fiilen dile getirdiği zaman noktasıdır. Olay Zamanı (Aktzeit / Point of the Event): Bir olayın fiziksel zaman içerisindeki yerini gösterir, konuşandan bağımsızdır. Gönderge Zamanı (Betrachtzeit / Point of Reference): Konuşucu tarafından kurgusal olarak ortaya çıkarılan, başka bir zamanın gözlemlendiği zamandır. Reichenbach bu kavramı geliştirmiştir. Zamanın Üç Temel Kesiti: Konuşma zamanı sıfır noktası alındığında: Konuşma zamanı, olay zamanından sonra ise geçmiş zaman. Konuşma zamanı ile olay zamanı örtüşürse şimdiki zaman. Konuşma zamanı, olay zamanından önce ise gelecek zaman. 3. Zaman ve Kip Kavramları Arasındaki İlişki Zaman ve Kip Farkı: Dilbilgisel zaman biçimleri bir olayın ne zaman yapıldığını ifade ederken, kip kavramı zaman dışında bir durum ifade eder. "Kiplerle, konuşucunun cümlede anlatılan olaya karşı tutumu ifade edilir. Örneğin bir ifade; bir iddia, bir tahmin, bir dilek, bir talimat ya da gerçek dışı bir durum anlatabilir." Çakışan Biçimler: Bir ek veya dil bilgisel zaman biçimi, bazı yerlerde dil bilgisel zaman, bazı yerlerde ise kip bildirmek için kullanılabilir. Örneğin, Almancada "Morgen fahre ich nach İzmir." cümlesinde Präsens (şimdiki/geniş zaman) gelecek zaman yerine kullanılır. Almancada Kipler: Indikativ (bildirme), Konjunktiv (gerçek dışı, dolaylı anlatım), Imperativ (emir). Modal fiillerle de kiplik ifade edilebilir. Türkçede Kipler: Bildirme kipleri (geniş zaman, şimdiki zaman, görülen geçmiş zaman, öğrenilen geçmiş zaman, gelecek zaman) ve tasarlama kipleri (şart, istek, gereklilik, emir). Türkçede kiplerin, zaman ekleriyle birleşmeden kendi varlıklarını ortaya koyamadığı belirtilir. 4. Almancada Dil Bilgisel Zamanlar Ayrım Tartışması: Almancada dilbilgisel zamanların ayrımı konusunda iki farklı görüş vardır: ikili (geçmiş ve geçmiş olmayan) veya üçlü (geçmiş, şimdi ve gelecek) ayrım. Yaygın olan görüş üçlü ayrımdır. Temel Zaman Biçimleri:Präsens (Şimdiki/Geniş Zaman): En çok kullanılan zaman biçimidir. Güncel (Aktuelles) ve Genel (Generelles/Atemporales) olarak incelenir. Güncel Präsens, konuşma anındaki veya devam eden olayları ifade ederken, Genel Präsens her zaman geçerli olan durumları, genellemeleri, kuralları, bilimsel gerçekleri vb. ifade eder. "Erzurum liegt im Osten der Türkei." Präteritum (Basit Geçmiş Zaman): Geçmişte tamamen kalmış, konuşma anıyla bağlantısı olmayan olayları ifade eder. Yazı dilinde anlatı zamanı olarak kullanılır. "Im achtzehnten Jahrhundert lebte in Frankreich eın Mann..." Nezaket amacıyla Präsens yerine de kullanılabilir. Perfekt (Yakın Geçmiş Zaman): Geçmişte olup bitmiş ancak sonuçları veya etkileri konuşma anına ulaşan olayları ifade eder. Sözlü dilde anlatı biçimi olarak sıkça kullanılır. "Es hat geregnet." (Yağmur yağdı ve yerler hala ıslak). Plusquamperfekt (Miş'li Geçmiş Zamanın Hikayesi/Geçmiş Öncesi): Geçmişteki bir olaydan daha önce gerçekleşip bitmiş başka bir olayı anlatır. "Der Lehrer bestrafte den Schüler, denn er hatte seine Hausaufgabe nicht gemacht." Futur I (Basit Gelecek Zaman): Geleceğe yönelik bir olay veya durumu ifade eder. Tahmin anlamı içerebilir. "Nächste Woche werde ich anfangen, Diät zu machen." Futur II (Gelecek Zamanın Hikayesi/Tamamlanmış Gelecek): Gelecekte belli bir zamanda tamamlanmış olacağı düşünülen eylemleri ifade eder. "Morgen wird Angela nach Erzurum gekommen sein." Diğer Zamanlarla İfade: Almancada gelecek, Präsens ve Perfekt ile; geçmiş, Futur I ve Futur II ile de ifade edilebilir. 5. Türkçede Dil Bilgisel Zamanlar Temel Zaman Biçimleri: Türkçede dilbilgisel zamanlar "basit" ve "birleşik" olarak ikiye ayrılır. Basit Zamanlar: Bilinen geçmiş zaman (-DI), öğrenilen geçmiş zaman (-mIş), şimdiki zaman (-yor, -mAktA), geniş zaman (-Ar), gelecek zaman (-AcAk). Birleşik Zamanlar: Di’li geçmiş zamanın hikâyesi, miş’li geçmiş zamanın hikâyesi, miş’li geçmiş zamanın rivayeti, şimdiki zamanın hikâyesi, şimdiki zamanın rivayeti, geniş zamanın hikâyesi, geniş zamanın rivayeti, gelecek zamanın hikâyesi, gelecek zamanın rivayeti. Görülen Geçmiş Zaman (-DI): Konuşucunun bizzat tanık olduğu veya kesin olarak bildiği geçmiş olayları anlatır. "Cumhuriyet, 29 Ekim 1923’te ilan edildi." Nezaket amacıyla şimdiki zaman yerine de kullanılabilir. Duyulan Geçmiş Zaman (-mIş): Konuşucunun tanık olmadığı, başkasından duyduğu veya sonradan fark ettiği olayları anlatır. "Fazla bir şey bilmiyorum ama Yokuşluya bir şey olmuş." Masal ve fıkra gibi edebi türlerde yaygın kullanılır. Şimdiki Zaman (-yor, -mAktA): Konuşma anında devam eden eylemleri ifade eder. "Şu anda televizyon izliyorum." Tekrarlanan olayları, anlatı zamanını veya emir vermek amacını da taşıyabilir. Geniş Zaman (-r/-Ar): Her zaman geçerli olan durumları, alışkanlıkları, doğa olaylarını, atasözlerini, genel yargıları ifade eder. "İnsan doğar, büyür ve ölür." Gelecek Zaman (-AcAk): Gelecekte mutlaka gerçekleşeceği düşünülen veya niyet edilen olayları ifade eder. "Nächste Woche werde ich anfangen, Diät zu machen." Emir, uyarı, tahmin gibi farklı modal anlamlar da taşıyabilir. 6. Almanca ve Türkçe Arasındaki Karşılaştırmalı Yaklaşımlar Temel Ayrım Noktaları: En önemli fark, Türkçedeki geçmiş zamanın "görülen" ve "duyulan" olmak üzere ikiye ayrılmasıdır; Almancada böyle bir ayrım yoktur. Almancada bu durum genellikle sollen modal fiili ile veya anlatım biçimiyle ifade edilir. Zaman Kaymaları (Anlam Kaymaları): Her iki dilde de dilbilgisel zaman biçimleri sadece kendi asli işlevlerini değil, başka zaman dilimlerini veya kiplik anlamları da ifade edebilir. Türkçede: "-yor" eki şimdiki zamanın yanı sıra gelecek ("Seneye İzmir’e taşınıyorum."), geniş zaman ("Her yaz Çeş-me’ye gidiyorlar.") ve geçmiş zaman ("Böylece Anadolu’nun kapıları Türklere açılıyor.") anlamı taşıyabilir. "-DI" ve "-AcAk" ekleri de şimdiki zaman anlamı taşıyabilir. Almancada: Präsens, şimdiki zamanın yanı sıra geniş zaman, gelecek zaman ("Morgen fahre ich nach Erzurum.") ve geçmiş zaman ("Gestern gehe ich in die Schule, da sah ich meine Freundin.") anlamı taşıyabilir. Futur I ve Präteritum da şimdiki zaman anlamı ifade edebilir. Benzer Kullanım Alanları:Genel Geçer İfadeler: Doğruluklar, doğa olayları, kurallar, atasözleri hem Almancada Präsens ile hem de Türkçede geniş zaman ile ifade edilir. Nezaket: Her iki dilde de şimdiki zamanı kibarca sormak için geçmiş zaman kullanılabilir (Almancada Präteritum, Türkçede -DI ve -yordu). Süreklilik/Devam Ediş: Türkçedeki "-mAktA" eki ile Almancadaki "beim / am / im + Infinitiv" yapıları birbirine benzer şekilde devam eden eylemleri ifade eder. Emir: Her iki dilde de emir kipleri (Imperativ) bulunsa da, emir ifadeleri şimdiki veya gelecek zaman biçimleriyle de aktarılabilir. Farklılıklar:Yakın Gelecek: Türkçede "-mAk üzereydi" kalıbıyla ifade edilen yakın gelecekte gerçekleşecek eylemler, Almancada "nahe sein" (yakın olmak) fiiliyle aktarılır. Duyulan/Fark Edilen Olaylar: Türkçede "-mIş" ekiyle başkasından duyulan veya sonradan fark edilen olaylar ifade edilirken, Almancada bu ayrımlar dilbilgisel zamanlarla değil, dolaylı anlatım veya farklı fiillerle belirtilir. Zamanın ve Kipin Birlikte Kullanımı: Hem Almancada hem de Türkçede bazı dilbilgisel zaman biçimleri aynı anda hem zaman hem de tarz (modalite) bildirebilir. Bu durum, dilbilgisel zaman biçimlerini tek bir zaman diliminin hizmetine sunmanın doğru olmadığını gösterir. Sonuç Özge Sinem İmrağ'ın çalışması, Almanca ve Türkçedeki dilbilgisel zamanların karmaşık yapısını ve iki dil arasındaki benzerlikler ile farklılıkları detaylı bir şekilde ortaya koymaktadır. Her ne kadar bazı kullanım alanları örtüşse de, özellikle Türkçenin "görülen" ve "duyulan" geçmiş zaman ayrımı, Alman dilindeki olayın tamamlanmışlığına veya sonuçlarının konuşma anına ulaşmasına dayalı ayrımından temelden farklılık göstermektedir. Her iki dilde de dilbilgisel zaman biçimleri, zaman bilgisinin yanı sıra konuşucunun tutumunu ve niyetini (kip) ifade etme potansiyeline sahiptir. Bu da dilin zenginliğini ve soyut kavramları farklı yollarla aktarma yeteneğini göstermektedir. ... Devamını Oku