Tedarik Zinciri Stratejilerinin Tedarik Zinciri Performansına Etkisi: Bölgesel Bir Analiz Kaynak: Gündoğdu, H., & Özgüner, Z. (2025). Tedarik Zinciri Stratejileri Tedarik Zinciri Performansını Nasıl Etkiler? Bölgesel Bir Analiz. Hiperyayın. 1. Giriş ve Çalışmanın Amacı Bu brifing, Dr. Hasan Gündoğdu ve Doç. Dr. Zeynep Özgüner tarafından kaleme alınan "Tedarik Zinciri Stratejileri Tedarik Zinciri Performansını Nasıl Etkiler? Bölgesel Bir Analiz" başlıklı eseri incelemektedir. Kitap, günümüz reka bet koşullarında müşteri memnuniyetini sağlamanın firmaların ötesinde tedarik zincirlerinin rekabetine dönüştüğünü vurgulamaktadır. Bu bağlamda, TRC1 Bölgesi'ndeki Organize Sanayi Bölgeleri'nde (OSB) faaliyet gösteren firmalarda tedarik zinciri stratejilerinin tedarik zinciri performansına etkisini incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, literatüre katkı sağlamanın yanı sıra, işletme ve tedarik zinciri yönetimlerine strateji belirleme ve performans iyileştirme konularında rehberlik etmeyi hedeflemektedir. 2. Temel Kavramlar ve Tanımlar 2.1. Tedarik Zinciri (TZ) Tedarik zinciri, "nihai ürünü üretmek üzere hammadde ve malzeme tedarik faaliyetlerini gerçekleştiren, üretim süreciyle ürünlerin dönüşümünü sağlayan ve sonrasında bu ürünlerin dağıtım kanallarından faydalanarak tüketicilere ulaşımını sağlayan, dağıtım ve hizmet seçeneklerinden oluşan yapı" olarak tanımlanır (Ataman, 2002: 35). Günümüzde rekabetin firmalar arasında değil, tedarik zincirleri arasında olduğu anlayışı hakimdir. Zincirdeki kuruluşlar, aynı hedefler çerçevesinde ürünü oluşturmak ve müşteriye ulaştırmak için etkin ve verimli yöntemleri kullanmaktadırlar. Tedarik zincirleri, yapısal olarak üç derecede incelenir: Temel Tedarik Zinciri: Firma, tedarikçisi ve müşterilerinden oluşur. Genişletilmiş Tedarik Zinciri: Temel tedarik zincirindeki tedarikçinin tedarikçisini ve müşterilerin müşterilerini de kapsar. Üst Seviye Tedarik Zinciri: Genişletilmiş tedarik zincirinin tamamını kapsamakla birlikte finansal kuruluşları, süreçleri yöneten ve danışmanlık yapan kuruluşları da içerir (Mentzer vd., 2001: 4). Tedarik zincirinin etkinliği, zincirdeki malzeme, bilgi ve finansal hareketlerin koordinasyonu ile sağlanır. 2.2. Tedarik Zinciri Üyeleri Tedarik zinciri, başlıca şu üyelerden oluşur: Üreticiler: Mal ve hizmet üreten, ardından distribütörlere satan kanalın ilk üyelerindendir. Müşterinin istediği nitelik, kalite, miktar, zaman ve yerde en az maliyetle ürün ulaştırmayı hedefler. Dağıtıcılar: Ürünlerin üreticiden nihai tüketiciye akışını sağlar; montaj, depolama, taşıma, derecelendirme, paketleme ve fiyatlandırma gibi roller üstlenir. Perakendeciler: Mal ve hizmetlerin doğrudan nihai tüketiciye pazarlanmasıyla ilgili faaliyetleri yürütür. Müşteriler: Kendisinin veya çevresinin ihtiyaçlarını karşılamak için mal ya da hizmet satın alan ve kullanan kişi veya kişilerdir. Tedarik zincirinin temel odak noktası müşteri memnuniyetidir. Hizmet Sağlayıcılar: Lojistik operasyonların tamamının veya bir kısmının yürütülmesinde kullanılan üçüncü taraf sağlayıcılardır (örn: 3PL). Maliyet düşürme ve uzmanlaşma gibi avantajlar sunar. 2.3. Tedarik Zinciri Yönetimi (TZY) Tedarik Zinciri Yönetimi (TZY), "bütün TZ süreçlerinin planlanarak yönetilmesidir. Tedarikçilerden, aracı, üçüncü taraf hizmet sağlayıcı ve müşterilere kadar bütün zincir üyelerinin koordinasyon ve işbirliğini sağlanması çalışmalarının tamamıdır" (Zijm vd., 2019: 33). TZY'nin temel amacı, müşteri memnuniyetini sağlamak, maliyetleri azaltmak, dönüşüm faaliyetlerini hızlandırmak ve stokları minimize etmektir. TZY süreçleri stratejik, taktik ve operasyonel aşamalarda incelenir. TZY'nin sekiz temel süreci bulunmaktadır: Müşteri İlişkileri Yönetimi Müşteri Hizmetlerinin Yönetilmesi Taleplerin Yönetilmesi Sipariş İşleme-Yanıtlama Üretim Akışının Yönetilmesi Tedarikçi İlişkilerinin Yönetilmesi Ürünleri Geliştirmesi ve Ticarileştirmesi Yönetimi Ters Lojistik 3. Tedarik Zinciri Stratejileri Firmalar, rekabet avantajı elde etmek ve pazarda üstünlük sağlamak için çeşitli tedarik zinciri stratejileri geliştirir ve uygular. Temel tedarik zinciri stratejileri şunlardır: 3.1. Yalın Tedarik Zinciri Stratejisi "Yalın üretim, belirli bir sistem içerisindeki israfları engellemek ve sistemi etkin kılarak sürekliliğini sağlama esası doğrultusunda hareket eden yaklaşım" olarak tanımlanır (Birgün vd., 2006: 48). Temel hedefi, kuruluş sistemindeki israfları (hatalı üretim, fazla üretim, stok, gereksiz işler, taşıma, hareket, bekleme) ortadan kaldırarak en az maliyetle en kaliteli ürünü en kısa zamanda üretebilmektir. Yalın tedarik zinciri stratejisi, pazar talebinin istikrarlı veya doğru tahmin edilebildiği durumlarda verimli süreçler ve yüksek karlar sağlayabilir. 3.2. Çevik Tedarik Zinciri Stratejisi "Çeviklik, sürekli ve öngörülemeyen bir değişim ortamında gelişme ve gelişme yeteneği" şeklinde ifade edilmektedir (Oloruntoba ve Gray, 2006: 116). Çevik tedarik zinciri, hızlı değişen küresel pazarlara en kısa sürede yanıt vermeyi, süreçleri etkili yönetmeyi ve sürekli gelişimi hedefler. Müşteri duyarlılığı, pazar türbülansına hakimiyet, esnek yapılar, bilgi sistemleri ve lojistik süreçleri çevikliğin temel bileşenleridir. Çeviklik, hızlı yanıt verme, yetkinlik, esneklik ve hız gibi unsurları içerir. 3.3. Hibrit Tedarik Zinciri Stratejisi Hibrit tedarik zinciri, yalın ve çevik tedarik zincirlerinin birleşimidir. Talep tahmininin en doğru olması için genellikle siparişe göre üretimi tercih eder ve müşteri istekleri doğrultusunda çevik bir şekilde yanıt vermeye çalışırken, maliyet verimliliğini de gözetir. Üç temel yaklaşımı vardır: Pareto eğrisi yaklaşımı: Talebin %80'ini oluşturan %20'lik ürün çeşidi için yalın strateji, kalan %80'lik ürün çeşidi için çevik strateji uygulanır. Ayrışma noktası yaklaşımı: Envanter genel ve modüler bir biçimde tutularak müşteri ihtiyaçları kesinleştikten sonra montaj ve kurulum yapılır. Ayrıştırma noktasına kadar yalın, sonrasında çevik uygulamalar kullanılır. Temel ve dalgalanma taleplerinin ayrıştırılması yaklaşımı: Tahmin edilebilir temel talepler yalın strateji ile, değişken ve tahmin edilemeyen dalgalı talepler ise çevik strateji ile yönetilir. 3.4. Dikey Entegrasyon Tabanlı Strateji İşletmelerin tedarikçilerden malzeme alımını, kendi üretimini veya dağıtım kanallarını kendisinin kurması/satın almasıdır. Geriye doğru entegrasyon (tedarikçilere doğru) kontrolü, ileriye doğru entegrasyon (müşterilere doğru) ise hızlı cevap verme ve maliyet düşürme fırsatları sunar. 3.5. Dış Kaynak Kullanımı Tabanlı Strateji Firmaların katma değer sağlamayan iç veya dış fonksiyonlarını, maliyet ve rekabet avantajı sağlamak amacıyla alanında uzman diğer kuruluşlara devretmesidir (örn: 3PL). Bu sayede firmalar temel yetkinliklerine odaklanabilir, maliyet tasarrufu sağlayabilir ve riskleri paylaşabilir. 4. Tedarik Zinciri Performansı (TZP) Performans ölçümü, "bir eylemin verimlilik ve etkililiğini ölçme süreci" olarak ifade edilir (Neely vd., 1995: 80). Tedarik zinciri performansı, zincirdeki her bir firmanın başarısı için kritik öneme sahiptir. TZP'yi etkileyen unsurlar arasında talep yönetimi, dağıtım faaliyetleri, tedarikçi ve müşteri ilişkileri yönetimi, satınalma, yeni ürün geliştirme, stok yönetimi, süreç yönetimi, kapasite planlaması ve yer seçimi bulunur. TZP ölçüm metotları: Balanced Scorecard (Dengelenmiş Sonuç Kartı): Finansal ve finansal olmayan ölçütleri bütünleştirerek stratejik performans ölçüm ve yönetimi için bir çerçeve sunar. Müşteri, iç süreç, öğrenme ve gelişme ile finansal perspektifleri kapsar. Faaliyete Tabanlı Maliyetlendirme (ABC Yöntemi): Maliyetleri öncelikle faaliyetlere, sonra da bu faaliyetlerden faydalanma dereceleri doğrultusunda mamullere yükleyerek daha doğru maliyet bilgisi sağlar. Ekonomik Katma Değer (EVA Yöntemi): Kuruluşların, bir yıl içinde sağladığı, vergiden sonra net faaliyet karı ile sermayenin toplam maliyeti arasındaki farkı ifade eder. Firmaların ekonomik kar yaratma kabiliyetini ölçer. SCOR Modeli (Supply Chain Operations Reference Model): Tedarik zinciri yapılarını "planlama", "tedarik", "üretim", "dağıtım" ve "iade" olarak beş esas süreç ile ifade eden, endüstriler arası standart kabul edilmiş bir referans modelidir. Güvenilirlik, duyarlılık, çeviklik, maliyetler ve varlık yönetimi verimliliği gibi performans metriklerini içerir. 5. Araştırmanın Yöntemi ve Bulguları Çalışma, TRC1 Bölgesi'ndeki (Gaziantep, Adıyaman, Kilis) 13 aktif OSB'de faaliyet gösteren firmalarda (yaklaşık 1.500 firma) yürütülmüştür. Minimum örneklem büyüklüğü 306 olarak belirlenmiş, ancak 505 anket kullanılarak analizler yapılmıştır. Veri toplama aracı olarak anket formu kullanılmış, Tedarik Zinciri Stratejileri (yalın, çevik, hibrit) ve Tedarik Zinciri Performansı (maliyet, varlıklardan yararlanma, güvenilirlik) ölçekleri kullanılmıştır. Hipotezler: H1: Yalın Tedarik Zinciri Stratejisi (YTZS) tedarik zinciri performansını pozitif yönde etkiler. H2: Çevik Tedarik Zinciri Stratejisi (ÇTZS) tedarik zinciri performansını pozitif yönde etkiler. H3: Hibrit Tedarik Zinciri Stratejisi (HTZS) tedarik zinciri performansını pozitif yönde etkiler. Analiz Bulguları: Yapısal Eşitlik Modellemesi (YEM) sonuçlarına göre: H1 (YTZS -> TZP): Desteklenmiştir. Yalın tedarik zinciri stratejisinin tedarik zinciri performansını pozitif yönde anlamlı olarak etkilediği tespit edilmiştir (β0 = 0.342, p < 0.001). H3 (HTZS -> TZP): Desteklenmiştir. Hibrit tedarik zinciri stratejisinin tedarik zinciri performansını pozitif yönde anlamlı olarak etkilediği tespit edilmiştir (β0 = 0.237, p = 0.001). H2 (ÇTZS -> TZP): Desteklenmemiştir. Çevik tedarik zinciri stratejisinin tedarik zinciri performansını etkilemediği tespit edilmiştir (β0 = -0.076, p = 0.269). Bu bulgular, Yalın Tedarik Zinciri Stratejisinin (YTZS) genel performansta en fazla, Hibrit Tedarik Zinciri Stratejisinin (HTZS) ise genel performansta en az etkili olduğunu belirten Yazgan (2017) ile kısmen uyumludur. Ancak, Yazgan'ın çalışmasında çevik stratejinin performansı pozitif etkilediği bulunurken, bu çalışmada etkilemediği görülmüştür. Bu durum, Yıldız ve Çetindaş (2020) gibi bazı çalışmaların çevik olmanın ek maliyetler gerektirebileceği ve bu nedenle finansal performansı olumsuz etkileyebileceği ya da etkilemeyebileceği yönündeki bulgularıyla örtüşmektedir. Katılımcıların günümüz koşullarında maliyetleri ön planda tuttuğu düşünülmektedir. 6. Sonuç ve Öneriler Araştırma sonuçları, TRC1 Bölgesi'ndeki firmaların tedarik zinciri stratejilerinin, yer aldıkları tedarik zincirinin performansını genel olarak etkilediğini ve bu stratejilerin önem arz ettiğini göstermektedir. Özellikle yalın ve hibrit tedarik zinciri stratejilerinin performans üzerinde olumlu ve anlamlı etkileri olduğu tespit edilmiştir. Ancak çevik tedarik zinciri stratejisinin TRC1 Bölgesi'ndeki firmaların tedarik zinciri performansı üzerinde anlamlı bir etkisinin bulunmadığı görülmüştür. Bu durum, çevikliğin getirebileceği ek maliyetlerin firmalar tarafından göz önünde bulundurulduğu şeklinde yorumlanabilir. 6.1. Araştırmacılara Yönelik Öneriler Bu çalışmanın bulgularının genelleştirilmesi adına, farklı coğrafi bölgelerde veya ayrı ayrı sektörler üzerinde benzer çalışmaların yapılması önerilmektedir. Tedarik zinciri stratejileri ve performansının, lojistik performansı, ihracat performansı gibi farklı performans türleri üzerindeki etkileri incelenebilir. Literatürdeki farklı alt boyutlardan oluşan işletme performansı değişkeni ile TZS ve TZP değişkenlerinin ilişkisini inceleyen çalışmaların kıyaslanması faydalı olacaktır. 6.2. Uygulayıcılara Yönelik Öneriler Firmalar, içinde yer aldıkları tedarik zincirinin performansını düzenli periyotlarla ölçmeli ve takibini yaparak gelişimini koordine etmelidir. Yalın ve hibrit tedarik zinciri stratejilerinin benimsenmesi ve bu doğrultuda yatırımların ve kararların alınması, firmaların performansını artırmada önemli katkılar sağlayacaktır. Tedarik zinciri yönetimleri ve firma yönetimleri, hammadde tedarikinden üretime, dağıtıma kadar tüm süreçlerde doğru stratejileri benimseyerek verimli ve etkili bir koordinasyon sağlamalıdır. Bu sayede doğru ürün, doğru zamanda ve düşük maliyetlerle müşterilere ulaştırılarak pazardaki etkinlik artırılabilir. Çevik tedarik zinciri stratejilerinin uygulanabilirliği ve maliyet etkileri, firmaların kendi özel durumları ve pazar koşulları dikkate alınarak dikkatle değerlendirilmelidir. Bu çalışma, tedarik zinciri stratejilerinin tedarik zinciri performansına olan etkisinin tespiti konusunda önemli bir adım olup, gelecekteki araştırmalara ve pratik uygulamalara yol gösterici niteliktedir. ... Devamını Oku