Kent Turizmine Eleştirel Bir Bakış: Kültürel Mirasın ve Sunulan Kentin Bütünleştirilmesi Yazar: Dr. Sacide Akın Yayınevi: Hiperyayın Basım Yılı: İstanbul, 2024 ISBN: 978-625-6482-84-5 1. Giriş ve Temel Argüman Dr. Sacide Akın'ın çalışması, küresel rekabette yer almak isteyen kentlerin yapılaşma sürecinde kültürel mirasın korunması sorununa eleştirel bir bakış geliştirerek, alt ölçekten üst ölçeğe doğru planlama yaklaşımı ile yere özgü plan lejantı önerisi sunmaktadır. Temel hipotez şudur: "Yapı laşmış ve sunulan kentin birbirine yaklaşması kültürel mirasın yok olmasını önler." Çalışma, kent turizminin sadece ekonomik bir aktivite olmadığını, aynı zamanda kentsel mekanın sosyal, kültürel ve fiziksel boyutlarını çok yönlü olarak şekillendiren karmaşık bir olgu olduğunu vurgulamaktadır. Literatürde kent turizmi araştırmalarındaki teorik eksiklikler eleştirilmekte ve mimarlık ve şehircilik disiplinleri çerçevesinde bütünleştirici bir yaklaşıma duyulan ihtiyaç ortaya konmaktadır. 2. Kent Tanımı ve Evrimi Kent kavramı oldukça karmaşık ve çok boyutludur. Toplumbilimciler kenti genellikle nüfusun yoğunlaştığı, üretimin ve ticaretin örgütlendiği bir yaşam birimi olarak tanımlar. Wirth, kentin "topluluğa iş ve yerleşim imkanı sunan bir yer olmakla beraber, dünyanın herhangi bir yerindeki insanı kendine çeken, farklı kültür ve etkinlikleri biçimlendiren, ekonomik, sosyal ve kültürel yaşam içerisinde etkin bir merkez" olduğunu belirtir. Kentler tarih boyunca farklı evrelerden geçmiştir: İlk Çağ ve Antik Çağ: Surlarla çevrili, kültürel, sosyal, hukuki ve ekonomik bir yerleşim alanı (site). Orta Çağ: Ticaretin gelişmesiyle nüfus artışı ve cazibe merkezlerine dönüşüm. 17. Yüzyıl: Kentleşmenin artarak dikey büyümeye meyletmesi. Sanayi Devrimi Sonrası: Kentleşmenin en etkin olduğu dönem, kentin yapısından ve kimliğinden kaynaklanan direncin ortadan kalkmasıyla büyümede ve yayılmada engel kalmaması. 1950 Sonrası Türkiye: Tarımda makineleşmeyle hızlanan kentleşme, kırsaldan kentlere yoğun göç, sanayileşmenin yetersiz kalmasıyla gecekondu bölgelerinin oluşumu. Günümüzde dünya nüfusunun yarısından fazlası kentlerde yaşamakta olup, 2030'da bu oranın %61'e ulaşması beklenmektedir. Bu durum, kent turizmini ve kentsel planlamayı daha da önemli hale getirmektedir. 3. Küreselleşme ve Kentlerin Dönüşümü 1980'li yılların sonu ve 1990'lı yılların başından itibaren küreselleşme süreci, kentlerin sosyal, ekonomik, kültürel ve siyasi özelliklerinde değişime yol açmıştır. Küresel sermayenin ve üretimin dünya ölçeğinde hareket etmesiyle kentler, cazibe merkezleri haline gelmiş ve ulus devlet anlayışı anlamını yitirmeye başlamıştır. Harvey, 'kent girişimciliği'ni kamu-özel kesim ortaklığı olarak tanımlayarak, kentin endüstriyel kimlikten post-endüstriyel kimliğe geçtiğini belirtir. Graham ve Healey (1999), küreselleşmenin yerler arasındaki ilişkileri "uzatması" ve "derinleştirmesi" ile planlayıcıların yeni sosyo-kültürel anlayışlar geliştirmesi gerektiğini savunur. Kentler, küresel rekabet ortamında kendi imajlarını ve kimliklerini oluşturma çabasına girmişlerdir. Bu süreçte tarihi, kültürel ve doğal miras alanları, kentsel yapılı çevre üretiminin bir parçası haline gelmekte ve koruma stratejileriyle çelişki oluşturabilmektedir. Küreselleşme aynı zamanda kültürel homojenleşme tehdidini de beraberinde getirmektedir. Raikhan (2014), küresel iletişim ve turizmin kültürel tükenmeye yol açabileceğini, dünya çapında aynı kültürel kalıpların paylaşılmasıyla standardizasyon oluşabileceğini belirtir. 4. Kent Turizmi: Önemi, Söylemler ve Zorluklar Dünya Turizm Örgütü (DTÖ), kent turizmini, "yönetim, üretim, ticaret ve hizmetler gibi tarım dışı ekonomiye dayalı ve ulaşımda bir düğüm noktası olarak kendine özgü özelikleri ile kentsel alanda gerçekleşen bir turizm aktivitesi türü" olarak tanımlar. Kentler, kültürel mirasın yoğunlaştığı yerler olduğundan turizm için büyük önem taşır. Ashworth (2011), kent turizmini karakterize eden zıt önermelerden bahseder: Kent turizmi, dünya çapında son derece önemli bir turizm biçimi olmasına rağmen, teorik araştırmalarda yeterince ilgi görmemektedir. Turistler şehirleri birçok amaç için ziyaret etse de, şehirlerin küçük bir kısmı özellikle onlar için oluşturulmuştur. Turizm şehirlere önemli ekonomik fayda sağlar, ancak ekonomisi turizme en çok bağlı olan şehirler bundan en az faydalananlardır. Lengkeek, kent turizminin evriminde bireyin günlük yaşamdaki değişiklik arayışının, özellikle post-modern dönemde, çevrenin biçimsel boyutundaki farklılaşmaya odaklandığını belirtir. Bu durum, fiziksel mekanın biçimlendirilmesinde kentsel morfoloji ve tasarım araştırmalarının derinleşmesini gerektirmektedir. 4.1. Kültür ve Turizm İlişkisi Kültür, bir toplumun kimliğini ve tüm karakteristik etkinliklerini mekana yansıtan en önemli unsurdur. Kültürel miras, toplumsal birikimlerin toplamı olup, UNESCO tarafından somut (yapı toplulukları, anıtlar, sitler) ve somut olmayan (uygulamalar, temsiller, bilgiler, beceriler) miras olarak ikiye ayrılmıştır. Kültür turizmi, Avrupa'nın turizm tercihleri arasında %40 paya sahiptir. DTÖ, 2018 İstanbul Deklarasyonu'nda sürdürülebilir ve yaratıcı şehirler için kültür turizminin önemini vurgulamış, kültürel mirasın korunması ve sürdürülebilir kalkınma için turizmin teşvik edilmesinin aynı amaca hizmet ettiğini belirtmiştir. Ancak, turizmin gelişimi kültürel değerlerin metalaşmasına ve geleneksel dokuların bozulmasına yol açabilir. Bu nedenle, turizm ve kültürel çevre değerlerine duyarlılığı bir arada tutacak detaylı analizlere ihtiyaç vardır. 5. Mekan Üretimi Bağlamında "Yapılaşmış Kent" ve "Sunulan Kent" Çalışma, kent mekanını Lefebvre'nin mekansal üçlemesi (tasarlanan, yaşanan, algılanan mekan), Foucault'nun heterotopya ve Soja'nın üçüncü mekan kavramları üzerinden inceleyerek "yapılaşmış kent" ve "sunulan kent" ayrımını yapar. Yapılaşmış Kent (The Built City): Kentin nesnel, fiziksel ve maddi boyutunu ifade eder. Coğrafi konum, fiziksel biçim ve yüklenen anlam/değer gibi özelliklere sahiptir. Mimari miras, yerel özellikler ve bütüncül çevre gibi unsurları barındırır. Sunulan Kent (The Represented City): Kentin zihinsel üretim süreciyle, imajlar, metaforlar ve söylemlerle inşa edilen, gerçekliğin ötesindeki soyut ve hayali boyutunu ifade eder. Küreselleşmenin etkisiyle ortaya çıkan homojenleşme çabaları, eş zamanlı farklı çevrelerin bir arada bulunması ve kentin sürekli kendini yeniden sunma isteği ile karakterize olur. Bu iki kavram arasındaki ilişki, kentsel mekanın sürekli bir değişim ve dönüşüm içinde olduğunu gösterir. Lefebvre, bir üretim tarzından diğerine geçişin mekanı alt üst ettiğini ve her üretim tarzının kendi mekanına sahip olduğunu savunur. Kent turizmi de bu bağlamda kentin değişiminde bir üretim tarzı olarak ele alınmaktadır. 6. Kumkapı Bölgesi Vaka İncelemesi: Bütünleşme/Ayrışma Çalışma, İstanbul'un tarihi yarımadasında yer alan Kumkapı Bölgesi'ni vaka incelemesi olarak ele almıştır. Kumkapı, Bizans Dönemi'nden (Kondoskali) Osmanlı Dönemi'ne kadar (Kumkapı) uzanan köklü bir tarihe sahiptir. Bölge, Rum, Ermeni ve Müslüman halkın bir arada yaşadığı kozmopolit bir semt olup, camiler, kiliseler, hamamlar, çeşmeler ve sivil mimari örnekleriyle zengin bir kültürel mirasa sahiptir. Ancak bölgedeki yangınlar ve zamanla değişen sosyo-kültürel yapı bu mirası etkilemiştir. 6.1. Planlama Dinamikleri ve Turizm Politikaları: 1959 Çevre Düzeni Planı (ÇDP): Turizm alanı tanımlaması bulunmamaktadır. Kumkapı "Mevcut iskan bölgesi" olarak yer alır. 1980 ÇDP: Turizm ve Rekreasyon Amaçlı Yerleşim Alanları başlığı altında turizm gelişme alanları, özel yapılanma koşullu kullanım alanları (kamp, günübirlik vb.) ve tarihi/kültürel çevreye bağımlı turizm odakları belirlenmiştir. Kumkapı'da doğrudan kültür ve turizm alanı tanımı yoktur. 1994 ÇDP: Turizm ve rekreasyon alanlarındaki çeşitlilik artmış, kültürel miras alanları turizm kapsamında değerlendirilmiştir. Kumkapı turizm alanına dahil edilse de alt ölçekli planlarda detaylı veri yoktur. 2009 ÇDP: İstanbul için "küresel ölçekte kültür ve turizm kenti olması" hedeflenmiş, "kültür odaklı turizm alanı" tanımı getirilmiştir. Kentin tamamının kültür ve turizm amaçlı kullanımı öngörülmüştür. 6.2. Kumkapı'daki Kültürel Mirasın Değişimi: Mimari Miras: 19. yüzyıl Batı etkisinde kagir yapılar (tek, ikiz, sıraevler) ve dini yapılar (kilise, cami) bölgenin mimari mirasını oluşturur. Ancak düzensiz yerleşimler, imalathanelere dönüşen konutlar nedeniyle bu miras zarar görmektedir. Somut Olmayan Kültürel Miras (Sosyo-kültürel Yapı): 1980'lerden itibaren iç göç (terör kaynaklı), 1990'lardan sonra dış göç (Sovyetler Birliği'nin dağılması, Balkanlardan göç) ve 2011 sonrası Suriyeli sığınmacıların gelişiyle Kumkapı'nın sosyo-demografik ve kültürel yapısı hızla değişmiştir. Bölge, Ermeni nüfusunun semti terk etmesiyle kimliğini yitirmiş, güvensiz bir geçiş alanı haline gelmiştir. Yaratıcı Endüstriler (Kıyı ve Balıkçılık Kültürü): Kumkapı'nın tarihsel balıkçılık kültürü ve meyhane geleneği önemli bir somut olmayan mirastır. Ancak Avrasya Tüneli projesi ve Balık Hali'nin taşınması gibi ulaşım projeleri, Kumkapı'nın sahille ilişkisini koparmış ve balıkçılık kültürünü olumsuz etkilemiştir. Restoranların antika dükkanlarına dönüşmesi, balıkçılık faaliyetlerinin sürdürülebilirliğini tehdit etmektedir. 6.3. Bulgular ve Değerlendirme: Kumkapı Bölgesi'nde yapılan analizler, üst ölçekli planlarda kültür ve turizmin entegrasyonuna yönelik hedefler olmasına rağmen, alt ölçekli planlarda ve saha uygulamasında bu entegrasyonun sağlanamadığını göstermektedir. Miras/İmaj ilişkisi: Kumkapı'nın zengin kültürel mirasına rağmen, kentsel imajı bozulmuş ve turizm potansiyeli değerlendirilememiştir. İmalat ve depolama faaliyetleri tarihi dokuyu tahrip etmektedir. Yerel/Küresel ilişkisi: Küresel stratejilere göre yerelin korunması ve geliştirilmesi hedeflense de, Kumkapı'da planlama ve uygulama arasında ciddi farklılıklar bulunmaktadır. Perakende ticaret, geleneksel el sanatları gibi kültürel turizmi destekleyecek faaliyetler yeterince gelişmemiştir. Bütüncül çevre/eş zamanlı farklı çevreler: Kent ölçeğinin büyümesiyle eş zamanlı farklı çevreler öngörülse de, Kumkapı'nın yerelliği ve kültürel kimliği korunmadığından bu potansiyel kullanılamamaktadır. Varoluşsal özellikler/Gerçek-hayali: Bölgenin varoluşsal özelliği olan kıyı-kara ilişkisi, ulaşım projeleri nedeniyle zayıflamış ve işlevsiz hale gelmiştir. Gerçeklik ile hayali kent arasındaki denge bozulmuştur. 7. Sonuç ve Öneriler Çalışma, yapılaşmış ve sunulan kentin bütünleşmesinde turizmin gerekli bir araç olduğunu doğrulamaktadır. Ancak kültürel mirasın küreselleşme tehdidi altında olması önemli bir sorundur. Bu sorunlara karşı, kentsel planlamada "Kültürel Mirası Koruma ve Geliştirme Alanları" başlığında ayrı bir lejant oluşturulması önerilmektedir. Bu lejant, mahalle ölçeğinde mimari miras, somut olmayan kültürel miras ve yaratıcı endüstrileri analiz etmelidir. Önerilen Lejant ile Hedeflenenler: Kültürel çekiciliklerin stratejik kümelerini belirlemek, korumak ve geliştirmek. Yeme-içme, perakende satış, eğlence ve kültürel tesisler dahil çeşitli kullanımları teşvik etmek. Yerel ekonomiyi geliştirmek, yerel kimliği vurgulamak ve yaşam kalitesini artırmak. Donatı, eylem ve sunuş çeşitliliği ile fark yaratmak (atıl konut dokusunun karma kullanımlı yenilenmesi gibi). Sürdürülebilir kültürel faaliyetlerin temelini oluşturmak, festivaller ve pazarlar gibi geçici kullanımlara imkan sunmak. Yeni kültürel mekanlar oluşturarak sakinler, çalışanlar ve ziyaretçiler için çekici alanlar yaratmak. Doğal yapı koruma bölgeleriyle (kıyı şeridi, akarsu vb.) yerleşim bölgeleri arasındaki ulaşım akslarını entegre etmek. Alanın ticari işlevlerden ve ekonomik hareketlilik akslarından faydalanmasını artırmak. Mülk sahiplerinin kültürel miras varlıkları hakkında bilgi sahibi olmalarını sağlamak ve finansman kaynaklarına erişim konusunda kamu otoritelerinin yönlendirmesini teşvik etmek. Bu önerilerle, kentsel planlamada kültür sektörünün görünürlüğü artırılacak, kültürel mirasın korunması ve gelişimi sağlanacak, böylece kentlerin sürdürülebilirliği desteklenecektir. ... Devamını Oku